Những cuộc đối đáp Thiền của Lâm Tế và Hoàng Bá
Trong lịch sử Thiền tông, mối quan hệ giữa Lâm Tế Nghĩa Huyền và thầy của ông là Hoàng Bá Hy Vận nổi tiếng vì những cuộc đối đáp dữ dội nhưng đầy trí tuệ.
Những câu chuyện dưới đây, trích từ Lâm Tế Ngữ Lục, cho thấy cách các Thiền sư dạy học trò: không giải thích dài dòng, mà đánh thẳng vào tâm người học.
1. Cây cuốc của thiên hạ
Một hôm, Hoàng Bá mời toàn thể tăng chúng ra làm việc chung trong chùa. Mọi người đều mang cuốc xẻng, riêng Lâm Tế đi tay không.
Hoàng Bá quay lại hỏi:
— Cây cuốc của ngươi đâu?
Lâm Tế đáp:
— Có người mang đi rồi.
Hoàng Bá nói:
— Lại đây, ta nói chuyện với ngươi.
Rồi ông dựng cây cuốc lên và nói:
— Chỉ một cây cuốc này, cả thiên hạ cũng không nhấc nổi.
Ngay lập tức, Lâm Tế giật lấy cây cuốc, giơ lên và nói:
— Vậy tại sao bây giờ nó lại ở trong tay con?
Hoàng Bá bật cười:
— Hôm nay đã có người thay ta đi làm việc rồi.
Nói xong, ông quay về chùa.
2. Cuốc đất và cú đánh
Một lần khác, Lâm Tế đang cuốc đất thì Hoàng Bá đến gần.
Ông dừng lại, đứng thẳng.
Hoàng Bá hỏi:
— Ngươi mệt rồi sao?
Lâm Tế đáp:
— Cây cuốc còn chưa nhấc lên, mệt nỗi gì?
Ngay lập tức, Hoàng Bá đánh ông một gậy.
Lâm Tế chụp lấy cây gậy, xô ngã Hoàng Bá.
Hoàng Bá gọi lớn:
— Duy Na! Duy Na! Đỡ ta dậy!
Vị Duy Na chạy tới đỡ thầy dậy rồi nói:
— Sao Hòa thượng lại tha cho thằng điên khùng vô lễ như vậy?
Nghe vậy, Hoàng Bá quay sang đánh Duy Na một gậy.
Trong khi đó, Lâm Tế vẫn tiếp tục cuốc đất và nói:
— Ở nơi khác người ta hỏa táng, còn ở đây người ta chôn sống.
3. Nhắm mắt trước thầy
Một hôm, Lâm Tế ngồi phía trước tăng đường.
Thấy Hoàng Bá đến, ông liền nhắm mắt lại.
Hoàng Bá làm bộ hoảng sợ, quay về phòng phương trượng.
Lâm Tế liền theo vào lễ tạ.
Thủ tọa đang đứng hầu ở đó.
Hoàng Bá nói:
— Tăng trẻ này tuy còn trẻ nhưng biết việc này.
Thủ tọa đáp:
— Hòa thượng chân còn chưa chạm đất, đã vội ấn chứng cho người ta.
Nghe vậy, Hoàng Bá tự vả vào miệng mình.
Thủ tọa nói:
— Biết vậy là được.
4. Người ngủ và người thiền
Một hôm khác, Lâm Tế đang nằm ngủ trong tăng đường.
Hoàng Bá bước vào, dùng gậy gõ vào đầu giường.
Lâm Tế mở mắt nhìn, thấy là thầy, rồi nhắm mắt ngủ tiếp.
Hoàng Bá lại gõ thêm một cái rồi đi lên nhà trên.
Ở đó, Thủ tọa đang ngồi thiền.
Hoàng Bá nói:
— Ở dưới có ông trẻ đang ngồi thiền, còn ông ở đây vọng tưởng làm gì?
Thủ tọa nói:
— Lão Hòa thượng này đang làm gì vậy?
Hoàng Bá không nói gì, quay xuống gõ vào đầu giường thêm một lần nữa rồi đi ra.
Sau này, khi kể lại câu chuyện, Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu hỏi học trò là Ngưỡng Sơn Huệ Tịch:
— Ý của Hoàng Bá là gì?
Ngưỡng Sơn trả lời:
— Hai cái vốn từ một mà ra.
Trung Đạo
Những câu chuyện trên thường khiến người đọc hiện đại cảm thấy bối rối: vì sao các Thiền sư lại đánh học trò, thậm chí có khi xô ngã nhau? Nhìn bề ngoài, đó có vẻ là hành vi thô bạo, nhưng thực chất lại là một phương pháp “phá chấp” đặc trưng của Thiền tông.
Trong con đường tu tập, điều nguy hiểm nhất không phải là thiếu hiểu biết, mà là bám chặt vào hình thức. Người ta dễ lầm tưởng rằng thiền là phải ngồi nghiêm chỉnh, tu hành là phải luôn nói lời hiền hòa, còn hiểu đạo thì phải phát biểu những điều sâu xa, huyền diệu. Chính những khuôn mẫu đó trở thành rào cản vô hình, khiến người học mắc kẹt trong cái vỏ bên ngoài mà quên mất cốt lõi bên trong.
Các Thiền sư vì thế phá vỡ toàn bộ những định kiến ấy. Một người đang cuốc đất vẫn có thể đang thiền; một người đang ngủ chưa chắc đã mê. Ngược lại, có người ngồi thiền rất nghiêm chỉnh nhưng trong tâm lại đầy vọng tưởng. Bởi lẽ, thiền không nằm ở tư thế, mà nằm ở chính cái tâm đang sống trọn vẹn trong từng khoảnh khắc hiện tại.
Trong đời sống hiện đại cũng không khác. Nhiều người cho rằng phải có thời gian rảnh mới có thể tu tập, phải vào chùa mới có đạo, hoặc phải đọc thật nhiều sách mới hiểu được Phật pháp. Nhưng nếu tâm không tỉnh, thì dù ở bất cứ đâu, làm bất cứ điều gì, tất cả cũng chỉ là những hình thức khác của vọng tưởng mà thôi.
Không phải ngồi thiền mới là thiền; khi tâm tỉnh thức, mọi việc đều là thiền.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh