Vì sao có người dễ đổi đạo, có người không?
Có người nói rằng mình từng đi nhiều nơi, đến Vu Điền, gặp không ít sa môn và đạo nhân. Khi đem những câu hỏi này ra hỏi, phần lớn họ không thể trả lời, rồi lặng lẽ rút lui. Vì thế, nhiều người đã thay đổi chí hướng, đổi luôn niềm tin. Vậy tại sao ông vẫn không lay chuyển, vẫn giữ đạo Phật như cũ?
Mâu Tử đáp rằng người vững đạo thì giống như núi lớn không thể lay động. Lông nhẹ ở trên cao, gặp gió thì bay; đá nhỏ dưới khe, gặp nước thì trôi. Nhưng núi Thái Sơn không vì gió mà rung chuyển, đá lớn giữa dòng không vì nước xiết mà dời đi. Cũng vậy, mai và mận gặp sương thì rụng lá, còn tùng và bá vẫn xanh bền qua giá lạnh. Sự khác biệt không nằm ở hoàn cảnh, mà nằm ở bản chất và sức chịu đựng bên trong.
Theo ông, những đạo nhân mà người kia từng gặp có lẽ học chưa đến nơi, thấy chưa đến chốn, nên khi gặp vấn nạn thì không đủ sức đứng vững, đành lui bước. Người chưa hiểu sâu thì dễ dao động; người chưa thấy rộng thì dễ nghi ngờ. Đó không phải lỗi của đạo, mà là giới hạn của người học.
Ông còn nói một cách thẳng thắn: ngay cả người tầm thường như ông, cũng không dễ bị ép mà đổi ý, huống chi là người thật sự hiểu đạo lý. Khi đã thấy rõ đúng sai, thì tâm không còn bị kéo theo những biến động bên ngoài.
Vì vậy, không phải cứ gặp điều khác biệt là phải thay đổi. Khổng Tử chưa từng đi theo kẻ tà như Đạo Chích; các bậc minh quân như Thang và Vũ cũng không bao giờ bắt chước những hôn quân như Kiệt và Trụ. Người có nhận thức rõ ràng thì giữ vững con đường của mình, không vì dao động nhất thời mà đánh mất gốc rễ.
Khổ hạnh có phải là đạo cao nhất?
Có người cho rằng các thuật thần tiên thường rất khổ hạnh: mùa thu đông không ăn, nhập thất nhiều ngày không ra ngoài. Như vậy đã là đạm bạc và khắc kỷ đến mức đáng tôn quý, thậm chí có thể còn hơn cả đạo Phật.
Mâu Tử đáp rằng đó là sự nhầm lẫn phương hướng ngay từ gốc. Nếu kim nam châm chỉ về phương nam mà lại cố chấp bảo là bắc, hay lấy hướng tây làm đông mà vẫn khẳng định mắt mình không sai, thì chẳng qua chỉ là tự dối mình. Sai lầm không nằm ở sự vật, mà nằm ở cách nhận định.
Ông nói việc tôn sùng những hình thức khổ hạnh như vậy cũng giống như cú vọ cười chim phượng hoàng, hay loài kiến nhỏ bé chế giễu rồng và rùa. Không phải vì cái nhỏ thực sự cao hơn, mà vì người nhìn không thấy được tầm vóc lớn, nên ngộ nhận cái hạn hẹp là cao siêu.
Mâu Tử cũng chỉ ra rằng nhịn ăn hay ẩn cư không phải là tiêu chuẩn của giá trị. Con ve có thể không ăn trong thời gian dài, ếch và rắn cũng có thể ẩn mình trong hang. Nhưng chưa từng có bậc quân tử hay thánh nhân nào vì thế mà tôn quý chúng. Nếu chỉ lấy khả năng chịu đói hay lánh đời làm chuẩn, thì đã đánh đồng con người với loài vật, làm mất đi ý nghĩa cao quý của nhân tính.
Ông dẫn lại lời Khổng Tử rằng: “Trong tính của trời đất, con người là quý nhất.” Chính vì vậy, giá trị của con người không nằm ở những biểu hiện cực đoan của thân xác, mà ở chỗ hiểu đạo, giữ đạo và hành đạo.
Mâu Tử than rằng người đời nhiều khi bỏ cái quý mà lấy cái hèn: bỏ hương vị của gừng quế thơm lành, lại đi ăn cỏ đắng; bỏ nước cam lộ trong sạch, lại tìm đến thứ nước đục bẩn. Đó không phải vì cái xấu trở nên tốt, mà vì con người không nhận ra giá trị chân thật.
Cuối cùng, ông kết luận một cách dứt khoát: lông tơ tuy nhỏ nhưng nếu chú ý thì vẫn thấy, còn núi Thái Sơn tuy lớn nhưng quay lưng lại thì cũng không nhìn ra. Vấn đề không nằm ở đạo lớn hay nhỏ, mà nằm ở chí hướng của con người – có đủ vững hay không, và ở nhận thức – có đủ sáng hay không.
Các bậc thánh có thành tiên bất tử không?
Có người cho rằng theo Đạo gia, những bậc hiền như Nghiêu, Thuấn, Chu Công, Khổng Tử cùng các học trò của ông đều không chết mà hóa thành tiên. Trong khi đó, Phật giáo lại khẳng định con người đều phải chết, không ai có thể tránh khỏi. Vậy rốt cuộc điều nào mới là đúng?
Mâu Tử trả lời rất thẳng thắn: đó chỉ là những lời huyễn hoặc của người đời sau, hoàn toàn không phải lời của bậc thánh hiền. Ông dẫn lại ý của Lão Tử rằng: “Trời đất còn không thể lâu dài, huống hồ là con người.” Nếu ngay cả trời đất – thứ tưởng như bền vững nhất – cũng còn biến đổi, thì con người làm sao có thể bất tử?
Ông tiếp tục lập luận bằng chính kinh điển và sử sách. Những ghi chép này không phải lời đồn, mà là bằng chứng rõ ràng. Nghiêu qua đời và có mộ phần. Thuấn mất tại Thương Ngô. Đại Vũ có lăng ở Cối Kê. Bá Di và Thúc Tề chết đói ở núi Thủ Dương. Đó đều là những sự kiện được truyền lại nhất quán, không thể phủ nhận.
Ngay cả các bậc minh quân cũng không thoát khỏi quy luật ấy. Chu Văn Vương chưa kịp diệt Trụ đã qua đời. Chu Vũ Vương cũng mất khi chưa kịp thấy Thành Vương trưởng thành. Công nghiệp lớn đến đâu, thân phận cao đến đâu, cuối cùng vẫn không vượt qua được giới hạn của sinh tử.
Đối với Khổng Tử và các học trò của ông cũng vậy. Nhan Uyên chết sớm, Tử Lộ bị giết, Bá Ngưu mất vì bệnh, Tăng Sâm trước khi qua đời còn dặn dò hậu sự. Tất cả đều được ghi chép rõ ràng trong kinh điển, không hề có chỗ nào nói rằng họ “hóa tiên” mà rời khỏi cái chết.
Từ đó, Mâu Tử kết luận dứt khoát: nếu lấy kinh điển làm chứng, lấy lịch sử làm bằng, thì đủ thấy con người không thể bất tử. Những lời nói cho rằng thánh nhân đều hóa tiên chẳng qua chỉ là sự thêu dệt của người đời sau, không phản ánh sự thật. Nhận rõ điều này không phải để bi quan, mà để con người quay về với thực tại, hiểu đúng quy luật, và tìm con đường giải thoát một cách chân chính.
Bói nhanh – Hệ thống dự trắc tức thời của Du An
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh