> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 90 – Trí Môn nói về thể và dụng của Bát-nhã

Công án Bích Nham Lục tắc 90: Trí Môn dùng hình ảnh trai ngậm trăng và thỏ mang thai để chỉ thể và dụng của Bát-nhã vượt ngoài lời nói.

Công án Thiền

Một vị Tăng hỏi Thiền sư Trí Môn:

“Thế nào là Bát-nhã thể?”

Trí Môn đáp:

“Con trai ngậm trăng sáng.”

Vị Tăng lại hỏi:

“Thế nào là Bát-nhã dụng?”

Trí Môn đáp:

“Con thỏ mang thai.”

Giải thích công án

Thiền sư Trí Môn thuộc dòng pháp của tông Vân Môn. Trong tông phong này, một câu nói thường hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa, có thể bao trùm cả trời đất, có thể chặn đứng mọi suy nghĩ, cũng có thể thuận theo hoàn cảnh mà ứng đáp. Những lời ấy không cần sắp đặt mà tự nhiên đúng chỗ hiểm yếu.

Khi vị Tăng hỏi về Bát-nhã thể, Trí Môn đáp: “Con trai ngậm trăng sáng.”

Theo truyền thuyết xưa, loài trai sống ở sông Hán có khả năng sinh ra ngọc. Vào đêm Trung thu, khi trăng sáng hiện trên mặt nước, con trai nổi lên mở miệng ngậm ánh trăng, cảm ứng mà kết thành châu. Trăng càng sáng thì châu càng nhiều, trăng mờ thì châu ít.

Khi vị Tăng hỏi tiếp về Bát-nhã dụng, Trí Môn đáp: “Con thỏ mang thai.”

Người xưa tin rằng thỏ thuộc tính âm, khi ánh trăng Trung thu chiếu xuống, nó nuốt ánh sáng mặt trăng mà thọ thai, rồi sinh con trong miệng. Trăng sáng thì sinh nhiều, trăng mờ thì sinh ít.

Hai hình ảnh ấy đều liên quan đến ánh trăng. Nhưng ý của cổ nhân không nằm ở con trai hay con thỏ, cũng không nằm ở truyền thuyết. Những hình ảnh ấy chỉ là phương tiện để gợi ra ánh sáng của Bát-nhã.

Người đời sau thường chạy theo lời nói, tìm cách giải thích từng chữ, rồi lấy đó làm chỗ nương tựa. Nhưng cổ nhân không hề đùa với hình bóng ngôn từ. Lời nói chỉ nhằm chỉ thẳng con đường, để người nghe tự thấy.

Thiền sư Bàn Sơn từng nói: “Tâm nguyệt riêng tròn, ánh sáng trùm khắp muôn tượng. Khi ánh sáng không còn chiếu cảnh, cảnh cũng không còn. Khi sáng và cảnh đều quên, đó là vật gì?”

Ánh sáng của Bát-nhã không phải ánh sáng của mắt. Người đời thường trừng mắt cho đó là sáng, nhưng đó chỉ là sự hiểu biết bằng tình thức.

Cổ đức nói rằng sáu căn của con người ngày đêm phóng đại quang minh. Không chỉ mắt phát sáng, mà tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng đều phát sáng. Ánh sáng ấy có thể soi thấu núi sông đại địa.

Nhưng muốn thấy được điều đó thì phải buông bỏ mọi chấp trước của sáu căn, khiến mọi vọng tưởng lắng xuống, để bản tánh hiện bày trọn vẹn. Khi ấy mới thấy được chỗ rơi của lời Trí Môn.

Bài tụng cổ

Một mảnh lặng thênh bặt nghĩ bàn
Người trời từ đó thấy Không Sanh
Trai ngậm thỏ huyền thâm ý tuyệt
Từng cùng thiền giả khởi chiến tranh.

Giải tụng

Câu “một mảnh lặng thênh bặt nghĩ bàn” chỉ trạng thái tĩnh lặng tuyệt đối của tâm. Khi sáu căn đều lặng, mọi suy nghĩ và lời nói đều dừng lại, chỉ còn một mảnh hư minh sáng tỏ.

Ánh sáng ấy không cần tìm ở đâu xa, cũng không cần cầu nơi người khác. Nó vốn thường hiện tiền, vững chắc như vách đá ngàn trượng.

Hai chữ “bặt nghĩ bàn” có nghĩa là vượt ngoài ngôn ngữ và ý niệm.

Câu “người trời từ đó thấy Không Sanh” gợi lại câu chuyện Tôn giả Tu-bồ-đề. Một lần ngài ngồi yên trong núi, chư thiên rải hoa tán thán. Khi hỏi lý do, chư thiên nói rằng vì ngài khéo nói Bát-nhã.

Tu-bồ-đề đáp rằng mình chưa từng nói một chữ về Bát-nhã.

Chư thiên thưa: “Ngài không nói, chúng tôi cũng không nghe. Không nói không nghe, đó là chân Bát-nhã.”

Câu chuyện ấy cho thấy Bát-nhã không thể nắm bắt bằng lời.

Vì vậy Tuyết Đậu nói: “Trai ngậm thỏ huyền thâm ý tuyệt.” Ý nghĩa của hai hình ảnh ấy rất sâu xa, nhưng nếu cố gắng giải thích bằng suy nghĩ thì vẫn không chạm đến.

Câu cuối nói rằng điều này từng khiến nhiều người học thiền tranh luận không dứt. Nhưng những bàn luận ấy phần lớn chỉ quanh quẩn trong lời nói.

Muốn hiểu lời của Trí Môn và Tuyết Đậu, người học phải tự mình tham cứu, tự mình thấy rõ.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng trí tuệ chân thật không đến từ suy luận mà từ sự tỉnh thức trực tiếp. Khi tâm lắng xuống, không còn bị kéo bởi vọng tưởng, ánh sáng của nhận biết tự nhiên hiện bày.

Trong đời sống, mỗi khi dừng lại trước dòng suy nghĩ và nhìn thẳng vào hiện tại, ta đang chạm đến ánh sáng của Bát-nhã.