Bích Nham Lục tắc 87: Thiền sư Vân Môn nói “thuốc bệnh trị nhau, cả đại địa đều là thuốc”, mở ra công án sâu xa về tự tánh và phương tiện.
Công án Thiền
Thiền sư Vân Môn dạy chúng:
“Thuốc bệnh trị nhau. Cả đại địa đều là thuốc. Vậy cái gì là chính mình?”
Giải thích công án
Vân Môn nói rằng thuốc và bệnh nương nhau mà trị. Rồi Sư lại nói cả đại địa đều là thuốc, sau đó hỏi: cái gì là chính mình?
Người nghe phải tự xét trong mười hai giờ, như đứng trước vách cao nghìn trượng, không còn chỗ bám víu.
Những phương tiện mạnh mẽ như gậy của Đức Sơn hay tiếng hét của Lâm Tế đều có thể tạm gác sang một bên. Thích-ca vẫn là Thích-ca, Di-lặc vẫn là Di-lặc.
Nhiều người khi nghe câu “thuốc bệnh trị nhau” liền cho rằng chỉ cần hiểu theo nghĩa đối đãi là đủ. Nhưng như vậy vẫn chưa thấy được chỗ rơi của công án.
Suốt bốn mươi chín năm thuyết pháp, hơn ba trăm hội, Đức Thế Tôn đều tùy bệnh cho thuốc. Giống như dùng quả ngọt đổi lấy trái đắng, gạn lọc nghiệp căn của chúng sinh để họ trở nên nhẹ nhàng thong dong.
Nếu nói cả đại địa đều là thuốc, vậy ông sẽ đặt mỏ vào chỗ nào?
Nếu có thể đặt được mỏ thì sẽ có chỗ chuyển thân thở ra, lúc ấy mới có thể diện kiến Vân Môn.
Nhưng nếu còn ngập ngừng do dự thì không thể đặt mỏ vào đâu cả, và khi ấy Vân Môn đã đứng ngay dưới gót chân của ông.
Câu “thuốc bệnh trị nhau” thật ra chỉ là lời nói bình thường. Nếu người ta chấp có thì Sư nói không. Nếu chấp không thì Sư nói có. Nếu chấp chẳng có chẳng không thì Sư quét sạch mọi dấu vết.
Ngay thân trượng sáu hiện ra rồi mất đi. Cả đại địa, muôn tượng sum la và chính bản thân ông đều đồng thời là thuốc.
Nhưng ngay trong lúc ấy, cái gì là chính mình?
Nếu chỉ một mực gọi tất cả là thuốc, thì dù đợi đến khi Phật Di-lặc ra đời cũng chưa từng thấy được Vân Môn.
Cổ nhân dạy rằng phải hiểu ý ở đầu lưỡi câu, đừng nhận quả cân của cái cân làm chuẩn.
Một lần Bồ-tát Văn-thù sai Thiện Tài đi hái thuốc và dặn rằng: “Đừng hái những thứ không phải thuốc.”
Thiện Tài nhìn khắp nơi rồi trở về thưa rằng: “Tất cả đều là thuốc.”
Văn-thù liền bảo: “Nếu là thuốc thì hãy hái đem về.”
Thiện Tài liền nhặt một cọng cỏ đưa cho Văn-thù.
Văn-thù cầm lên nói với đại chúng:
“Thuốc này có thể giết người, cũng có thể cứu người.”
Chỉ một câu “thuốc bệnh trị nhau” thôi đã rất khó tham cứu.
Vân Môn thường dùng câu này để tiếp người trong thất.
Trưởng lão Kim Nga một lần đến thăm Tuyết Đậu. Hai vị cùng luận câu “thuốc bệnh trị nhau” suốt một đêm, đến khi mặt trời mọc mới thấu tột ý nghĩa.
Ở chỗ này, học hiểu hay suy luận đều không dùng được.
Bài tụng cổ
Cả đại địa là thuốc
Xưa nay sao quá lầm
Đóng cửa xe chẳng tạo
Đường thông tự rộng thênh
Lầm! Lầm!
Lỗ mũi thấu trời cũng bị xỏ.
Giải tụng
Hai câu “cả đại địa là thuốc, xưa nay sao quá lầm” nói rằng nếu người nghe liền chấp tất cả đều là thuốc thì từ xưa đến nay đã rơi vào sai lầm.
Tuyết Đậu nói rằng có những người chỉ chạy theo lời nói mà không biết cắt đứt gót chân của cổ nhân. Một câu của Vân Môn đã khiến không ít người lạc lối.
Vân Môn từng nói: “Cây gậy là sóng, cả đại địa là sóng.” Ý muốn xem người học có thể ra vào tự tại hay không.
Hai câu “đóng cửa xe chẳng tạo, đường thông tự rộng thênh” nói rằng nếu đóng cửa lại rồi cố chế tạo chiếc xe thì cũng không ích gì.
Ở đây, cửa đóng mà xe không tạo, nhưng khi mở ra thì con đường đã tự nhiên rộng rãi.
Tuyết Đậu chỉ hé ra một khe nhỏ để người học thấy đường.
Nhưng ngay sau đó Sư lại nói: “Lầm! Lầm!”
Trước đã lầm, sau cũng lầm.
Ngay cả con đường vừa mở ra cũng là lầm.
Đã như vậy, tại sao “lỗ mũi thấu trời” vẫn bị người xỏ?
Người có gậy thì Sư cho thêm gậy. Người không có gậy thì khó tránh bị người khác xỏ mũi dẫn đi.
Đó chính là chỗ hiểm của công án này.
Phật học ứng dụng
Trong đời sống, nhiều phương pháp tu tập giống như thuốc. Chúng có giá trị khi chữa đúng căn bệnh của tâm.
Nhưng nếu chấp chặt vào phương pháp thì chính thuốc lại trở thành bệnh.
Thiền nhắc rằng phương tiện chỉ là phương tiện. Điều quan trọng là thấy được bản tâm ngay trong hiện tại.
Trung Đạo
Thuốc khắp đại địa — nhưng chính mình ở đâu?
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh