> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 76: Đơn Hà ăn cơm rồi chưa

Công án Thiền tông về Thiền sư Đơn Hà hỏi “ăn cơm rồi chưa”, khai thị vấn đề người cho và người nhận trong đạo. Ai thật sự có “mắt”?

Công án Thiền

Thiền sư Đơn Hà hỏi một vị Tăng:
“Ông từ đâu đến?”

Vị Tăng đáp:
“Con từ dưới núi đến.”

Đơn Hà lại hỏi:
“Ông ăn cơm rồi chưa?”

Vị Tăng thưa:
“Ăn rồi.”

Đơn Hà tiếp tục hỏi:
“Người đem cơm cho ông ăn có đủ mắt chăng?”

Vị Tăng không đáp được.

Sau này, Thiền sư Trường Khánh đem công án ấy hỏi Thiền sư Bảo Phước:

“Người đem cơm cho người ăn cũng có phần đền ơn, vì sao lại nói không đủ mắt?”

Bảo Phước đáp:
“Người thí và kẻ thọ, cả hai đều mù.”

Trường Khánh lại hỏi:
“Người tột cơ đến đó, cũng thành mù sao?”

Bảo Phước đáp:
“Bảo ta mù được chăng?”

Giải thích công án

Thiền sư Đơn Hà, hiệu Thiên Nhiên, trụ tại núi Đơn Hà ở Đặng Châu. Lai lịch của Ngài không rõ. Thuở đầu, Ngài học Nho và chuẩn bị vào Trường An ứng thí để làm quan. Một lần nghỉ tại quán trọ, Ngài mộng thấy hào quang trắng chiếu đầy nhà. Người giải mộng nói đó là điềm “hiểu Không”. Sau đó Ngài gặp một Thiền khách hỏi đi đâu. Khi nghe Ngài nói đi thi làm quan, vị ấy bảo rằng thi làm quan không bằng thi làm Phật. Ngài hỏi thi Phật ở đâu, người kia chỉ đến Giang Tây, nơi Mã Đại sư đang hoằng hóa.

Nghe vậy, Ngài liền lên đường. Khi gặp Mã Tổ, Ngài liền đưa tay tháo mũ trên đầu. Mã Tổ nhìn kỹ rồi nói: “Ta không phải thầy của ông, hãy đến Nam Nhạc gặp Thạch Đầu.” Ngài liền đến yết kiến Thạch Đầu và cũng làm động tác như trước. Thạch Đầu chỉ bảo: “Xuống nhà trù đi.” Từ đó Ngài làm việc trong nhà bếp suốt ba năm.

Một hôm Thạch Đầu bảo chúng sáng mai ra trước điện Phật hớt cỏ. Hôm sau mọi người mang liềm ra cắt cỏ, riêng Ngài bưng một chậu nước sạch quỳ trước Thạch Đầu. Thạch Đầu thấy vậy liền cười, tự tay cạo tóc và truyền giới cho Ngài. Ngài bịt tai bỏ đi.

Sau đó Ngài trở lại Giang Tây gặp Mã Tổ. Chưa lễ bái, Ngài đi thẳng vào Tăng đường, leo lên ngồi trên cổ tượng Thánh Tăng. Đại chúng kinh ngạc chạy báo Mã Tổ. Mã Tổ đến xem rồi nói: “Con ta Thiên Nhiên.” Ngài bước xuống lễ bái và cảm tạ thầy đã ban pháp hiệu. Từ đó Ngài được gọi là Thiên Nhiên.

Cổ nhân như Đơn Hà vốn tự tại giải thoát, nên mới nói thi làm quan không bằng thi làm Phật. Trong Truyền Đăng Lục, lời dạy của Ngài như vách đứng nghìn trượng, mỗi câu đều có thủ đoạn tháo chốt nhổ đinh cho người.

Khi hỏi vị Tăng “từ đâu đến”, câu hỏi tưởng như bình thường nhưng đã thử xem người kia có sáng suốt hay không. Vị Tăng chỉ đáp “dưới núi đến”, chẳng thấy được ý sâu, giống như người có mắt mà lại để chủ nhà khám phá ngược lại.

Đơn Hà lại hỏi tiếp: “Ăn cơm rồi chưa?” Câu hỏi này càng thâm sâu hơn. Vị Tăng đáp “ăn rồi”, nhưng vẫn chưa thấy được ý. Vì vậy Đơn Hà hỏi tiếp: “Người đem cơm cho ông ăn có đủ mắt chăng?” Nghĩa là người nuôi ông kia có thật sự sáng mắt hay không. Vị Tăng đến đây hoàn toàn bí lối.

Sau này, Trường Khánh và Bảo Phước đem công án này ra bàn luận để khảo nghiệm chỗ chân thật của nhau.

Trường Khánh hỏi: người đem cơm cho người ăn cũng có công đền ơn, vì sao lại nói không đủ mắt?

Bảo Phước đáp: người cho và người nhận đều mù.

Ở đây không phải nói chuyện bố thí thông thường, mà là nói ngay nơi cơ duyên trước mắt. Trong nhà Thiền luôn có con đường xuất thân riêng. Nếu người cho và người nhận đều rơi vào ý niệm công đức thì đều chưa thấy được đạo.

Trường Khánh lại hỏi tiếp: nếu là người tột cơ, đến đó cũng thành mù sao?

Bảo Phước đáp: bảo ta mù được chăng?

Ý của Bảo Phước là: ta tự biết mình có mắt, đâu thể nói ta mù. Tuy vậy câu trả lời ấy vẫn còn nửa mở nửa khép.

Bình xướng cho rằng nếu khi ấy chỉ nói thẳng một chữ “mù” thì cơ phong đã dứt khoát hơn, không còn để Tuyết Đậu phải truy xét thêm.

Bài tụng cổ

Tột cơ chẳng thành mù
Đè đầu trâu ăn cỏ
Ba mươi ba chư vị Tổ sư
Bảo khí đến giờ thành quấy lỗi
Quấy lỗi sâu, không chỗ tìm
Trên trời nhân gian đồng ngập chìm.

Giải tụng

Câu “tột cơ chẳng thành mù” nhắc lại câu hỏi của Trường Khánh. Khi ông hỏi người tột cơ có thành mù hay không, Bảo Phước đáp “bảo ta mù được chăng”. Tuyết Đậu xem cách đối đáp ấy giống như “đè đầu trâu ăn cỏ”.

Trâu muốn ăn phải tự cúi đầu ăn. Nếu ép nó ăn thì trái với tự nhiên. Cũng vậy, người học đạo phải tự mình thấy ra. Không ai có thể ép buộc cho ngộ.

Tuyết Đậu lại nói: “Ba mươi ba chư vị Tổ sư, bảo khí đến giờ thành quấy lỗi.” Ý nói nếu chấp vào lời nói hay kiến giải thì không chỉ Trường Khánh bị vướng, mà cho đến hai mươi tám Tổ Tây Thiên, sáu Tổ Trung Hoa cũng bị kéo xuống cùng một chỗ.

Đức Phật Thích-ca bốn mươi chín năm thuyết pháp, rốt cuộc chỉ trao lại một “bảo khí”, tức là trí tuệ giải thoát. Nhưng nếu nắm giữ nó như một vật sở hữu thì lại biến thành sai lầm.

Vĩnh Gia từng nói:
“Không phải tiêu hình việc truyền suông,
Gậy báu Như Lai còn dấu vết.”

Nếu chấp vào kiến giải như Bảo Phước thì bảo khí ấy cũng trở thành lỗi lầm.

Tuyết Đậu nói: “Quấy lỗi sâu, không chỗ tìm.” Lỗi lầm này không phải lỗi nhỏ. Khi đem đại sự của Tổ sư ra bàn luận theo kiến giải, liền làm cho tất cả chìm mất. Vì vậy mới nói: “Trên trời nhân gian đồng ngập chìm.”

Phật học ứng dụng

Công án này chỉ ra một điểm tinh tế: trong đời sống, cả người cho và người nhận đều dễ rơi vào mê lầm nếu còn chấp vào vai trò của mình.

Người cho có thể chấp công đức, người nhận có thể chấp ơn nghĩa. Khi hai bên đều đặt mình vào vị trí cố định, con mắt trí tuệ liền bị che khuất.

Thiền nhắc rằng việc làm chân thật xảy ra ngay trong khoảnh khắc hiện tiền, không mang dấu vết của “ta cho” hay “ta nhận”. Khi buông được sự chấp trước ấy, con mắt mới thật sự mở.