Ngưỡng Sơn hỏi tên Tam Thánh. Một cuộc đối đáp ngắn gọn nhưng thể hiện cơ phong “hai thâu hai phóng” của Thiền tông.
Công án Thiền
Ngưỡng Sơn Huệ Tịch hỏi Tam Thánh Huệ Nhiên:
“Ông tên gì?”
Tam Thánh đáp:
“Huệ Tịch.”
Ngưỡng Sơn nói:
“Huệ Tịch là tên ta.”
Tam Thánh liền nói:
“Huệ Nhiên.”
Ngưỡng Sơn bật cười lớn.
Giải thích công án
Tam Thánh là một vị tôn túc nổi tiếng trong tông của Lâm Tế Nghĩa Huyền. Từ nhỏ ông đã có khí chất vượt trội, phong cách mạnh mẽ và cơ phong sắc bén.
Sau khi rời Lâm Tế, Tam Thánh đi khắp nơi tham học. Khi đến các tùng lâm lớn, ông thường được tiếp đãi như khách quý.
Một lần ông đến tham vấn Tuyết Phong Nghĩa Tồn và hỏi:
“Cá vàng thoát khỏi lưới thì lấy gì làm thức ăn?”
Tuyết Phong đáp:
“Đợi ông ra khỏi lưới rồi ta sẽ nói.”
Tam Thánh liền nói:
“Thiện tri thức của một ngàn năm trăm người mà thoại đầu cũng chẳng biết.”
Tuyết Phong chỉ đáp:
“Lão tăng trụ trì nhiều việc.”
Sau đó Tam Thánh đến gặp Ngưỡng Sơn. Ngưỡng Sơn rất quý tài hùng biện của ông nên cho ở gần bên cửa sổ nơi mình thường giảng dạy.
Một hôm Ngưỡng Sơn hỏi:
“Ông tên gì?”
Câu hỏi tưởng chừng bình thường, nhưng thực ra là để thử cơ phong.
Tam Thánh không trả lời bằng tên thật của mình là Huệ Nhiên, mà lại nói:
“Huệ Tịch.”
Huệ Tịch vốn là pháp danh của Ngưỡng Sơn.
Ngay lập tức Ngưỡng Sơn nói:
“Huệ Tịch là tên ta.”
Đây là một động tác “phóng”, tức là mở ra.
Tam Thánh liền đáp:
“Huệ Nhiên.”
Đây là “thâu”, tức là thu lại.
Trong vài câu ngắn ngủi, hai vị thiền sư đã qua lại cơ phong một cách linh hoạt.
Ngưỡng Sơn cười lớn. Tiếng cười ấy không giống tiếng cười của Nham Đầu trong công án trước. Ở đây không có sự sắc bén như lưỡi dao, mà giống như gió mát thổi qua, nhẹ nhàng nhưng sâu xa.
Trong tiếng cười ấy có cả chủ và khách, chiếu và dụng, mở và đóng. Chính vì vậy người xưa gọi đó là “tám mặt linh lung”, tự tại vô ngại.
Bài tụng cổ
Hai thâu hai phóng nếu làm tông
Cỡi cọp nguyên lai cốt tuyệt công
Cười dứt biết đi về đâu tá?
Chỉ nên thiên cổ động bi phong.
Giải tụng
Câu đầu nói rằng nếu lấy “hai thâu hai phóng” làm tông chỉ thì đó chính là yếu nghĩa của cơ phong.
Ngưỡng Sơn hỏi tên là một lần phóng. Tam Thánh đáp “Huệ Tịch” cũng là phóng.
Khi Ngưỡng Sơn nói “Huệ Tịch là tên ta”, Tam Thánh liền đáp “Huệ Nhiên”. Đó là thâu.
Thực ra trong cuộc đối đáp ấy, mở ra thì cả hai cùng mở, thu lại thì cả hai cùng thu.
Đó gọi là cơ hỗ hoán — chủ khách thay đổi linh hoạt.
Người xưa nói rằng nếu một người đứng thì người kia ngồi, nếu một người ngồi thì người kia đứng. Nếu cả hai cùng đứng hoặc cùng ngồi thì đều là kẻ mù.
Cho nên sự linh hoạt ấy giống như người cưỡi trên lưng cọp. Muốn lên thì lên, muốn xuống thì xuống; có thể nắm đầu cọp, cũng có thể giữ đuôi cọp.
Tam Thánh và Ngưỡng Sơn đều có phong thái ấy.
Câu cuối nói rằng sau tiếng cười ấy, ai biết được họ đi về đâu? Chỉ còn lại làn gió bi mát lạnh thổi qua muôn đời.
Phật học ứng dụng
Công án này cho thấy trí tuệ trong Thiền không nằm ở lời nói nhiều hay ít, mà ở sự linh hoạt của tâm.
Khi tâm tự tại, con người có thể ứng đáp trong mọi tình huống mà không bị mắc kẹt vào danh xưng hay hình thức.
Trong đời sống, nếu chỉ bám chặt vào khái niệm “ta” và “người” thì dễ rơi vào tranh chấp. Nhưng khi thấy rõ bản chất của mọi danh xưng chỉ là tạm thời, tâm liền trở nên rộng mở và tự do.
Trung Đạo
Người tự tại có thể mở ra hay thu lại trong một lời, mà không mắc kẹt vào tên gọi nào.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh