Công án Thiền trong Bích Nham Lục: Tăng hỏi Triệu Châu về câu “Chí đạo không khó, chỉ hiềm giản trạch”. Một câu đáp khiến người hỏi cứng họng.
Công án Thiền
Một vị Tăng hỏi Triệu Châu:
“Chí đạo không khó, chỉ hiềm giản trạch. Vậy thế nào là không giản trạch?”
Triệu Châu đáp:
“Trên trời dưới trời, chỉ ta hơn hết.”
Vị Tăng nói:
“Đây vẫn là giản trạch.”
Triệu Châu nói:
“Kẻ tớ ruộng nhà, chỗ nào là giản trạch?”
Vị Tăng không đáp được.
Giải thích công án
Câu “Chí đạo không khó, chỉ hiềm giản trạch” xuất phát từ tác phẩm Tín Tâm Minh của Tăng Xán.
Ngay hai câu mở đầu này đã khiến vô số người hiểu lầm.
Vì sao?
Chí đạo vốn không khó, nhưng cũng không thể nói là không khó. Nếu chỉ chấp vào câu “không khó” hoặc “chỉ hiềm giản trạch” mà giải thích bằng lý luận, thì dù trải qua muôn năm cũng chưa thấy được đạo.
Triệu Châu Tòng Thẩm thường dùng chính câu này để thử người học.
Ở đây, vị Tăng lại đem câu ấy hỏi ngược lại Triệu Châu.
Nếu chỉ nhìn trên mặt ngôn từ thì vị Tăng này quả thật là táo bạo, giống như dám nhổ râu cọp.
Nhưng trong Thiền, vấn đề không nằm ở câu chữ.
Câu đáp của Triệu Châu
Triệu Châu nói:
“Trên trời dưới trời, chỉ ta hơn hết.”
Câu này vốn xuất phát từ lời tuyên bố khi đản sinh của Thích Ca Mâu Ni.
Nghe câu ấy, vị Tăng liền phản biện:
“Đây vẫn là giản trạch.”
Ý ông nói rằng: nếu còn nói “ta hơn hết” thì vẫn còn phân biệt, vẫn còn chọn lựa.
Đây là một đòn phản công khá sắc bén.
Đòn đánh của Triệu Châu
Triệu Châu lập tức nói:
“Kẻ tớ ruộng nhà, chỗ nào là giản trạch?”
“Kẻ tớ ruộng nhà” là cách người vùng Phước Đường mắng người ngu ngốc, không có chủ kiến.
Nghĩa là Triệu Châu bảo:
Ngay cả ông còn chưa hiểu gì, thì lấy đâu ra “giản trạch” để bàn?
Đây chính là chỗ lợi hại của bậc Tông sư.
Nếu người khác gặp câu hỏi như vậy, thường sẽ lúng túng.
Nhưng Triệu Châu thì khác:
- Chỗ không thể động thì liền động
- Chỗ không thể xoay thì liền xoay
Cơ phong giống như chim đại bàng rạch biển bắt rồng.
Bài tụng cổ
Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:
Giống như biển sâu
Dường thể núi cứng
Muỗi nhặng trong gió mạnh đùa
Cào kiến lay cây cọc sắt
Giản chừ trạch chừ
Ngay hiên treo trống.
Giải tụng
Hai câu đầu:
“Giống như biển sâu, dường thể núi cứng”
Là hình dung phong thái của Triệu Châu. Tâm địa vững chắc như núi, sâu thẳm như biển.
Câu tiếp:
“Muỗi nhặng trong gió mạnh đùa, cào kiến lay cây cọc sắt”
Là nói vị Tăng kia tuy lớn mật, nhưng giống như muỗi bay trong bão, hay kiến cào cột sắt.
Dám thách thức, nhưng sức chưa đủ.
Đến câu cuối:
“Giản chừ trạch chừ – ngay hiên treo trống.”
Ý nói rằng chân lý đã treo ngay trước mặt, rõ ràng như cái trống treo trước hiên.
Nhưng người hỏi lại vẫn không thấy.
Trong Thiền có câu:
Muốn thân thiết với đạo,
chớ dùng hỏi để hỏi.
Càng tìm bằng suy nghĩ và phân biệt, càng rời xa.
Phật học ứng dụng
Công án này nhắc rằng:
Người học đạo thường mắc một lỗi lớn – đó là dùng trí phân biệt để tìm chân lý.
Nhưng chính sự “chọn lựa, so sánh, đánh giá” ấy lại là chướng ngại.
Khi tâm còn tìm cái đúng, cái sai, cái cao, cái thấp thì vẫn chưa bước vào cửa đạo.
Đạo không nằm trong sự lựa chọn.
Đạo ở ngay trước mắt, rõ ràng như chiếc trống treo trước hiên.
Trung Đạo
Còn hỏi chỗ nào là giản trạch, tức là đã giản trạch rồi.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh