Công án “Cầu đá Triệu Châu” trong Bích Nham Lục cho thấy cơ phong bình thường mà sâu sắc của thiền sư Triệu Châu qua câu đáp “độ lừa độ ngựa”.
Công án Thiền
Một vị tăng hỏi Triệu Châu Tùng Thẩm:
“Nghe tiếng cầu đá Triệu Châu đã lâu, đến nơi chỉ thấy cầu khỉ.”
Triệu Châu nói:
“Ông chỉ thấy cầu khỉ nên chẳng thấy cầu đá.”
Vị tăng hỏi:
“Thế nào là cầu đá?”
Triệu Châu đáp:
“Độ lừa độ ngựa.”
Giải thích công án
Ở thành Triệu Châu có một cây cầu đá nổi tiếng do Lý Ưng xây dựng. Cây cầu ấy từ lâu đã được người đời ca ngợi.
“Cầu khỉ” là loại cầu nhỏ chỉ bắc một thân cây, rất đơn sơ.
Vị tăng khi hỏi đã cố ý làm giảm uy danh của Triệu Châu. Ông nói rằng nghe tiếng cầu đá đã lâu nhưng đến nơi chỉ thấy cầu khỉ. Câu hỏi tưởng như bình thường, nhưng thực ra là một cách thử cơ phong.
Triệu Châu lập tức đáp:
“Ông chỉ thấy cầu khỉ nên chẳng thấy cầu đá.”
Lời đáp này đã đưa vị tăng vào trong bẫy. Vì thế vị tăng tiếp tục hỏi:
“Thế nào là cầu đá?”
Triệu Châu nói:
“Độ lừa độ ngựa.”
Câu nói tưởng chừng đơn giản nhưng hàm ý rất sâu. Cây cầu đá không phải để trang trí hay để người ta ca ngợi, mà là để cho lừa và ngựa qua lại. Ý nghĩa của nó nằm ở công dụng thực tế.
Triệu Châu khác với những vị như Lâm Tế Nghĩa Huyền hay Đức Sơn Tuyên Giám thường dùng gậy hoặc hét để khai thị. Ông chỉ dùng ngôn ngữ giản dị nhưng đầy sức sống.
Một lần khác, Triệu Châu cùng Thủ tọa đi xem cây cầu đá. Ông hỏi:
“Cây cầu này do ai tạo?”
Thủ tọa đáp:
“Do Lý Ưng tạo.”
Triệu Châu hỏi tiếp:
“Khi tạo thì hạ thủ ở chỗ nào?”
Thủ tọa không đáp được. Triệu Châu nói:
“Bình thường nói cầu đá, hỏi đến chỗ hạ thủ thì không biết.”
Có lần Triệu Châu đang quét đất, một vị tăng hỏi:
“Hòa thượng là thiện tri thức, vì sao lại có bụi?”
Triệu Châu đáp:
“Bên ngoài đến.”
Vị tăng lại hỏi:
“Già-lam thanh tịnh vì sao lại có bụi?”
Triệu Châu nói:
“Lại có một điểm.”
Lại có vị tăng hỏi:
“Thế nào là đạo?”
Triệu Châu đáp:
“Ngoài tường ấy.”
Vị tăng nói:
“Con không hỏi đạo này, con hỏi đại đạo.”
Triệu Châu đáp:
“Đại đạo thấu Trường An.”
Những câu trả lời của Triệu Châu luôn bình dị mà tự nhiên. Ông không tạo ra những điều huyền diệu cao xa, nhưng chính trong sự bình thường ấy lại hiển lộ chỗ cao vót của Thiền.
Bài tụng cổ
Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:
Vút siêu chẳng lập đạo mới cao
Vào biển cần câu được cá ngao
Cười ngất đồng thời lão Quán Khê
Bảo rằng chụp tiễn uổng công lao.
Giải tụng
Câu đầu “vút siêu chẳng lập đạo mới cao” nhằm nói rằng Triệu Châu không dựng lập những điều huyền diệu cao xa. Ông chỉ dùng lời bình thường để khai thị.
Nhiều nơi trong Thiền thường nói những điều như “đập nát hư không”, “đáy biển nổi bụi”, “Tu-di dậy sóng” để biểu thị đạo của Tổ sư. Nhưng Tuyết Đậu cho rằng sự cao siêu thật sự lại nằm ở chỗ không cần dựng lập điều gì đặc biệt.
Triệu Châu chỉ nói một câu “độ lừa độ ngựa”, nhưng chính trong đó đã bộc lộ chỗ dụng tâm sâu xa.
Vì vậy Tuyết Đậu nói:
“Vào biển cần câu được cá ngao.”
Ý nói bậc tông sư mắt sáng không câu những thứ nhỏ nhặt, mà nhắm đến con cá lớn.
Câu “cười ngất đồng thời lão Quán Khê” nhắc đến một công án khác. Có vị tăng đến hỏi Quán Khê:
“Nghe danh Quán Khê đã lâu, đến nơi chỉ thấy cái ngâm.”
Quán Khê đáp:
“Ông chỉ thấy cái ngâm nên chẳng thấy Quán Khê.”
Khi bị hỏi tiếp, Quán Khê nói:
“Chụp tên gấp.”
Một công án khác với Hoàng Long Huệ Nam cũng có lối đối đáp tương tự.
Những lối đáp ấy tuy mạnh mẽ nhưng vẫn còn mang tính dựng lập. Vì vậy Tuyết Đậu nói rằng việc “chụp tên” như thế vẫn là uổng công.
So với những cách ấy, Triệu Châu chỉ nói “độ lừa độ ngựa”, bình dị mà tự nhiên, không dựng lập điều gì, nên lại càng sâu sắc.
Phật học ứng dụng
Công án này nhắc rằng chân lý không nằm ở những điều kỳ lạ hay huyền bí. Nhiều khi ta mong tìm điều cao siêu, nhưng đạo lại hiện ngay trong việc rất bình thường.
Cũng giống như cây cầu: giá trị của nó không phải ở danh tiếng, mà ở việc giúp người qua sông.
Trong đời sống tu tập, nếu chỉ tìm những kinh nghiệm đặc biệt mà quên mất sự tỉnh thức trong đời sống hằng ngày thì dễ bỏ lỡ điều cốt yếu.
Trung Đạo
Cầu đá không để ngắm — chỉ để qua sông.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh