> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 51: Câu Rốt Sau

Công án “Tuyết Phong là cái gì?” trong Bích Nham Lục làm rõ ý nghĩa “câu rốt sau” trong Thiền qua cuộc đối thoại giữa Tuyết Phong và Nham Đầu.

Công án Thiền

Khi Tuyết Phong Nghĩa Tồn ở trong am, có hai vị tăng đến lễ bái.

Thấy họ đến, Tuyết Phong đẩy cửa am, phóng thân ra ngoài và hỏi:

“Là cái gì?”

Một vị tăng đáp lại:

“Là cái gì?”

Tuyết Phong liền cúi đầu trở vào am.

Sau đó vị tăng ấy đến tham vấn Nham Đầu Toàn Hoạt. Nham Đầu hỏi:

“Ông từ đâu đến?”

Tăng đáp:

“Từ Lãnh Nam đến.”

Nham Đầu hỏi:

“Ông từng đến Tuyết Phong chưa?”

Tăng đáp:

“Đã từng đến.”

Nham Đầu hỏi tiếp:

“Có những ngôn cú gì?”

Vị tăng thuật lại toàn bộ sự việc trước đó. Nham Đầu hỏi:

“Ông ấy nói gì?”

Tăng đáp:

“Không nói gì, chỉ cúi đầu về am.”

Nham Đầu nói:

“Ôi! Ta hối hận buổi đầu không nói với y câu rốt sau. Nếu nói với y câu rốt sau thì người trong thiên hạ làm gì được lão Tuyết.”

Đến cuối mùa hạ, vị tăng lại nhắc việc này để hỏi thêm. Nham Đầu hỏi:

“Sao ông không hỏi sớm?”

Tăng thưa:

“Chưa dám khinh thường.”

Nham Đầu nói:

“Tuyết Phong tuy cùng ta đồng điều sanh, nhưng chẳng cùng ta đồng điều tử. Cần biết câu rốt sau chỉ là thế.”

Giải thích công án

Người muốn hộ trì tông giáo cần phải thấy rõ cơ phong khi đối diện. Phải biết tiến thoái, phải quấy, biết lúc nào nên giết, lúc nào nên tha. Nếu tâm trí mờ mịt, gặp hỏi thì hỏi, gặp đáp thì đáp, thì chẳng biết rằng lỗ mũi của mình đang nằm trong tay người khác.

Tuyết Phong Nghĩa Tồn và Nham Đầu Toàn Hoạt đều từng tham học nơi Đức Sơn Tuyên Giám.

Vị tăng trong công án đã đến gặp Tuyết Phong nhưng chỗ hiểu biết chỉ đến đó. Sau lại đến Nham Đầu, nhưng rốt cuộc cũng không thành tựu được việc gì. Hai vị tôn túc phải hỏi đáp qua lại, một người giữ một người thả, khiến cho đến ngày nay người học Thiền vẫn còn tranh luận không dứt.

Tuyết Phong trước kia từng đi khắp nơi tham học. Mãi đến khi ở quán trọ Ngao Sơn gặp Nham Đầu kích phát, ông mới đại triệt đại ngộ.

Sau này Nham Đầu bị bãi chức, sống bên hồ làm người đưa đò. Hai bờ treo bảng, ai muốn qua sông thì gõ bảng một tiếng. Nham Đầu từ trong lùm lau chèo thuyền ra đón.

Trong công án này, khi thấy vị tăng đến, Tuyết Phong đẩy cửa am và hỏi: “Là cái gì?” Nếu người học Thiền ngày nay gặp câu hỏi ấy, thường liền suy nghĩ để trả lời. Nhưng vị tăng chỉ lặp lại: “Là cái gì?”

Ngay sau đó Tuyết Phong cúi đầu trở vào am.

Nhiều người cho rằng đây là cuộc đối thoại vô ngôn, hoặc cho rằng Tuyết Phong bị câu hỏi của vị tăng làm bí. Nhưng thật ra ý của Tuyết Phong có chỗ độc đáo: ông vừa ẩn thân vừa để lộ dấu vết.

Sau đó vị tăng mang câu chuyện này đến hỏi Nham Đầu. Ngay từ câu hỏi “Ông từ đâu đến?” và “Ông từng đến Tuyết Phong chưa?” đã có dụng ý. Nhưng vị tăng không nhận ra, chỉ lần theo lời nói mà thuật lại.

Khi nghe kể xong, Nham Đầu nói: “Ta hối hận buổi đầu không nói với y câu rốt sau.”

Ý của ông là nếu khi trước đã chỉ thẳng “câu rốt sau”, thì người trong thiên hạ cũng khó mà làm gì được Tuyết Phong.

Nhưng vị tăng vẫn không hiểu. Ông ôm một bụng nghi ngờ, tưởng rằng Tuyết Phong không hiểu. Đến cuối hạ lại đem chuyện ấy hỏi nữa.

Nham Đầu nói:

“Tuyết Phong tuy cùng ta đồng điều sanh, nhưng chẳng cùng ta đồng điều tử.”

Câu nói này là then chốt của toàn bộ công án.

“Đồng điều sanh” nghĩa là cùng thấy một chỗ, cùng nhận ra một chân lý. Nhưng “không đồng điều tử” nghĩa là cách vận dụng cơ phong không giống nhau.

Xưa khi Tuyết Phong làm phạn đầu trong hội Đức Sơn, một lần Đức Sơn ôm bát đến pháp đường trước giờ ăn. Tuyết Phong hỏi:

“Chuông chưa kêu, trống chưa đánh, Hòa thượng ôm bát đi đâu?”

Đức Sơn không trả lời, chỉ cúi đầu trở về phương trượng.

Khi nghe chuyện ấy, Nham Đầu nói rằng cả nhà Đức Sơn chưa hiểu câu rốt sau. Sau khi được nhắc, Đức Sơn liền thay đổi cách thượng đường. Nham Đầu thấy vậy vỗ tay cười lớn, nói rằng lão già cuối cùng cũng hiểu câu rốt sau.

Trong Thiền, “câu rốt sau” không phải là một lời giải thích. Đó là chỗ vượt ngoài lời nói và suy nghĩ.

Cổ nhân từng nói: chính câu rốt sau mới là cửa ải khó nhất. Nếu thấu được thì người trong thiên hạ không làm gì được. Nếu không thấu thì mọi công án đều trở thành rừng gai góc.

Bài tụng cổ

Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:

Câu rốt sau
Vì anh nói
Sáng tối song song đấy thời tiết

Đồng điều sanh mọi người cùng biết
Chẳng đồng điều tử lại đặc biệt

Lại đặc biệt
Đầu vàng mắt biếc nên phân rõ

Đông tây nam bắc về lại qua
Đêm khuya đồng thấy tuyết ngàn núi.

Giải tụng

Tuyết Đậu mở đầu bằng câu: “Câu rốt sau, vì anh nói.” Nhưng dù có tụng đến đâu cũng chỉ chạm được chút ít bề mặt của ý chỉ ấy.

Ông nói: “Sáng tối song song đấy thời tiết.” Nghĩa là sáng và tối cùng tồn tại, như hai mặt của một thực tại.

“Đồng điều sanh” thì nhiều người có thể hiểu, nhưng “chẳng đồng điều tử” mới là chỗ đặc biệt.

Sau đó Tuyết Đậu nhắc đến hình ảnh “đầu vàng mắt biếc” để nói rằng phải có con mắt phân biệt chân thật mới nhận ra được.

Câu “đông tây nam bắc về lại qua” chỉ sự tự do đi lại trong mọi cảnh giới. Và “đêm khuya đồng thấy tuyết ngàn núi” gợi lên cảnh giới tĩnh lặng sâu xa, nơi người có mắt sáng cùng nhận ra một thực tại.

Nhưng rốt cuộc đó là sáng hay tối, là đồng điều sanh hay đồng điều tử? Người học Thiền phải tự mình nhận ra.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng trong tu tập không chỉ cần thấy chân lý, mà còn cần biết cách sống với chân lý ấy.

Nhiều người có thể hiểu được một phần đạo lý, nhưng khi đối diện với đời sống thực tế thì không biết vận dụng. Vì vậy cổ nhân nói: thấy đạo là một chuyện, sống được với đạo lại là chuyện khác.

Trong thực hành, điều quan trọng là giữ tâm sáng suốt trước mọi tình huống, không bị trói buộc bởi lời nói hay khái niệm.