> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 50: Trần Trần Tam-Muội

Công án “Trần trần tam-muội” của thiền sư Vân Môn trong Bích Nham Lục cho thấy chân lý Thiền nằm ngay trong đời sống bình thường.

Công án Thiền

Một vị tăng hỏi Vân Môn Văn Yển:

“Thế nào là trần trần tam-muội?”

Vân Môn đáp:

“Cơm trong bát, nước trong thùng.”

Giải thích công án

Nghe câu trả lời này, có thể định đúng được chăng? Nếu định đúng được thì lỗ mũi của Vân Môn nằm trong tay người nghe. Nếu không định đúng được thì lỗ mũi của người nghe lại nằm trong tay Vân Môn.

Thiền sư Vân Môn nổi tiếng với những lời nói sắc bén như chặt đinh cắt sắt. Trong một câu thường hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa. Người nghe nếu chỉ hiểu theo nghĩa bề mặt thì liền lạc mất chỗ dụng tâm của thiền sư.

Có người khi nghe câu “cơm trong bát, nước trong thùng” liền giải thích rằng: cơm trong bát thì mỗi hạt đều tròn, nước trong thùng thì mỗi giọt đều ướt. Nếu hiểu như vậy thì vẫn chưa thấy được chỗ Vân Môn muốn chỉ bày.

Trần trần tam-muội không phải là một trạng thái thần bí hay cao siêu xa rời đời sống. Nó chính là cảnh giới tâm hoàn toàn tự tại ngay trong mọi sự vật. Mỗi hạt cơm, mỗi giọt nước đều là chỗ hiển lộ của thực tại.

Nhưng nếu người nghe cố tìm một đạo lý sâu xa bên ngoài câu nói thì lại càng xa rời ý chỉ của Vân Môn. Chính nơi đời sống bình thường — ăn cơm, uống nước — mà chân lý hiển bày trọn vẹn.

Câu nói của Vân Môn vừa đơn giản vừa dứt khoát. Người hiểu thì ngay đó thấy rõ, còn người không hiểu thì càng suy nghĩ càng xa.

Bài tụng cổ

Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:

Cơm trong bát, nước trong thùng
Ông thầy lanh mồm khó mở miệng

Sao Bắc sao Nam vị khác nào
Sóng bủa ngập trời đất bằng dấy

Nghĩ chẳng nghĩ
Dừng chẳng dừng

Mỗi mỗi không quần con trưởng giả.

Giải tụng

Mở đầu bài tụng, Tuyết Đậu nhắc lại ngay câu nói của Vân Môn: “Cơm trong bát, nước trong thùng.” Trong câu nói này đã có sự trình bày cơ phong. Lời nói tưởng chừng bình thường nhưng lại khiến những người lanh miệng khó mà mở lời giải thích.

Nếu người nghe muốn tìm huyền nghĩa sâu xa trong đó thì lại càng khó nói, vì càng phân tích càng rơi xa khỏi chỗ sống của Thiền.

Tuyết Đậu tiếp tục nói: “Sao Bắc sao Nam vị khác nào.” Sao Bắc vốn ở phương bắc, sao Nam vốn ở phương nam, nhưng trong bản thể rốt ráo thì không có sai khác.

Rồi ông nói: “Sóng bủa ngập trời đất bằng dấy.” Đất bằng bỗng nổi sóng lớn thì phải làm sao? Nếu chỉ nhìn trên mặt sự vật thì thấy dễ hiểu, nhưng nếu muốn tìm bằng ý thức suy luận thì không thể nắm bắt được.

Chỗ này giống như một cọc sắt đóng chặt xuống đất: không thể lay chuyển, cũng không thể cắm thêm mũi nào vào được.

Nếu người nghe cố suy nghĩ để hiểu thì càng nghĩ càng không hiểu. Muốn dừng lại cũng không dừng được. Sự rối ren của tâm trí giống như hình ảnh “con trưởng giả không quần”.

Trong thơ của Hàn Sơn có nói rằng trong thế gian có những người vốn là con nhà giàu sang, nhưng lại trần truồng lang thang trong núi. Hình ảnh ấy nhằm chỉ những người tuy có sẵn kho tàng trí tuệ mà lại không biết sử dụng.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng chân lý không nằm ở nơi xa xôi hay trong những khái niệm phức tạp. Ngay trong những việc bình thường như ăn cơm, uống nước, nếu tâm sáng suốt thì mọi nơi đều là đạo.

Trong thực hành, điều quan trọng không phải là tìm kiếm một trạng thái đặc biệt, mà là nhận ra sự tỉnh thức ngay trong đời sống hằng ngày.

Khi tâm không bị lôi kéo bởi suy nghĩ phân biệt, mỗi việc nhỏ cũng trở thành cửa ngõ của thiền định.