Bích Nham Lục Tắc 32 kể chuyện Thượng tọa Định hỏi đại ý Phật pháp. Lâm Tế cho một cái tát, khiến ông đứng sững rồi lễ bái và bỗng nhiên đại ngộ.
Công án Thiền
Thượng tọa Định đến hỏi Thiền sư Lâm Tế:
“Thế nào là đại ý Phật pháp?”
Lâm Tế lập tức bước xuống giường thiền, nắm đứng Thượng tọa Định, cho một cái tát tai rồi xô ra.
Thượng tọa Định đứng sững, hoàn toàn sững sờ.
Một vị Tăng đứng bên cạnh liền nói:
“Thượng tọa Định sao không lễ bái?”
Ngay khi nghe vậy, Thượng tọa Định liền lễ bái. Vừa lễ xong, ông bỗng nhiên đại ngộ.
Giải thích công án
Xem hành động của Lâm Tế thì thấy rõ phong thái thẳng thắn, trực tiếp. Đi thẳng vào, ra thẳng ra, không vòng vo. Đó chính là phong cách của tông phong Lâm Tế.
Ai thực sự thấu được cơ dụng ấy thì có thể xoay trời chuyển đất, tự mình thọ dụng tự tại.
Thượng tọa Định là người thuộc căn cơ ấy. Chỉ một cái tát của Lâm Tế đã khiến ông bừng tỉnh. Khi lễ bái xong liền nhận ra chỗ rơi của mình.
Sư vốn là người phương Bắc, tính tình chất phác ngay thẳng. Sau khi ngộ đạo, Sư cũng không lập tông lập phái riêng mà vẫn dùng cơ phong của Lâm Tế. Vì thế cách ứng đối của Sư về sau rất xuất sắc.
Một hôm Sư đi trên đường gặp ba vị Thiền sư: Nham Đầu, Tuyết Phong và Khâm Sơn.
Nham Đầu hỏi:
“Ông từ đâu đến?”
Sư đáp:
“Từ chỗ Lâm Tế đến.”
Nham Đầu lại hỏi:
“Hòa thượng Lâm Tế hiện nay thế nào?”
Sư đáp:
“Ngài đã viên tịch.”
Nghe vậy, Nham Đầu nói:
“Ba người chúng tôi định đến lễ bái, nhưng duyên phước mỏng nên không kịp gặp. Xin Thượng tọa nhắc lại vài lời dạy của Ngài lúc sinh thời.”
Thượng tọa Định liền kể lại một đoạn lời dạy của Lâm Tế:
“Trên khối thịt đỏ này có một chân nhân không ngôi vị, thường ra vào nơi cửa mặt của các ông. Người chưa chứng hãy nhìn xem!”
Có vị Tăng hỏi:
“Thế nào là chân nhân không ngôi vị?”
Lâm Tế liền nắm đứng vị Tăng, nói:
“Nói! Nói!”
Vị Tăng suy nghĩ chưa kịp đáp. Lâm Tế liền xô ra và nói:
“Chân nhân không ngôi vị là cục cứt khô gì!”
Rồi trở về phương trượng.
Nghe kể đến đây, Nham Đầu không khỏi lè lưỡi kinh ngạc.
Khâm Sơn lại nói:
“Sao không nói phi chân nhân không ngôi vị?”
Thượng tọa Định lập tức nắm đứng Khâm Sơn, nói:
“Chân nhân không ngôi vị và phi chân nhân không ngôi vị cách nhau bao xa? Nói mau! Nói mau!”
Khâm Sơn không trả lời được, mặt liền biến sắc.
Nham Đầu và Tuyết Phong vội tiến lên lễ bái nói:
“Vị Tăng này mới học, chưa hiểu phải quấy, xúc phạm Thượng tọa, xin từ bi tha thứ.”
Thượng tọa Định nói:
“Nếu không phải hai vị lão sư này xin, ta đã giết con quỷ đái dầm này.”
Một lần khác, Thượng tọa Định ở Trấn Châu đi thọ trai về. Khi đến một cây cầu, Sư gặp ba vị Tọa chủ. Một vị hỏi:
“Thế nào là chỗ sâu tột đáy của sông Thiền?”
Sư lập tức nắm đứng vị ấy, định ném xuống cầu.
Hai vị Tọa chủ kia vội kêu:
“Thôi! Thôi! Người này xúc phạm Thượng tọa, xin từ bi tha thứ.”
Sư nói:
“Nếu không phải hai vị xin, ta đã cho y xuống tột đáy.”
Nhìn những hành động ấy có thể thấy rõ thủ đoạn của Thượng tọa Định hoàn toàn thừa hưởng cơ phong của Lâm Tế.
Bài tụng cổ
Đoạn Tế toàn cơ kế hậu tung,
Trì lai hà tất tại thung dung.
Cự Linh đài thủ vô đa tử,
Phân phá Hoa Sơn thiên vạn trùng.
Dịch nghĩa:
Đoạn Tế toàn cơ nối dấu sau,
Mang ra đâu phải lúc thong dong.
Tay mạnh Cự Linh nào mấy kẻ,
Chẻ vỡ Hoa Sơn lớp muôn trùng.
Giải tụng
Hai câu đầu nói rằng đại cơ đại dụng của Thiền sư Hoàng Bá chỉ riêng Lâm Tế là người kế thừa trọn vẹn.
Khi cơ phong ấy được nắm giữ và đem ra sử dụng thì không cho người khác kịp suy nghĩ. Nếu vừa khởi tâm do dự thì liền rơi vào phạm vi của ấm giới và vọng tưởng.
Kinh Lăng Nghiêm nói:
“Như ta ấn ngón tay thì hải ấn phát quang; ông vừa dấy tâm thì trần lao đã khởi.”
Hai câu sau dùng hình ảnh thần Cự Linh. Tương truyền Cự Linh là vị thần có sức mạnh lớn, từng dùng tay chẻ núi Thái Hoa, khiến nước vỡ ra chảy vào sông Hoàng Hà.
Hình ảnh ấy dùng để ví cho sức mạnh của cơ phong Thiền. Nghi tình của Thượng tọa Định tích tụ như núi cao, nhưng chỉ một cái tát của Lâm Tế đã khiến mọi nghi ngờ vỡ tan, như băng tuyết tan chảy.
Phật học ứng dụng
Công án này cho thấy trong Thiền, sự giác ngộ không phải đến từ suy luận dài lâu mà từ một khoảnh khắc phá vỡ toàn bộ thói quen suy nghĩ.
Nhiều người tìm hiểu Phật pháp bằng cách tích lũy kiến thức. Nhưng nếu tâm còn chạy theo khái niệm thì vẫn chưa chạm đến cốt tủy.
Cái tát của Lâm Tế tượng trưng cho cú đánh trực tiếp vào sự chấp trước. Khi sự bám víu vào tư duy bị phá vỡ, tâm liền trở nên sáng rõ.
Trong đời sống, đôi khi một cú chấn động mạnh – một sự kiện bất ngờ, một lời nói thẳng – có thể khiến con người nhìn lại chính mình và thay đổi toàn bộ cách thấy.
Trung Đạo
Một cái tát của Lâm Tế có thể phá tan núi nghi trong tâm.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh