Công án Bích Nham Lục Tắc 30: Triệu Châu đáp “Trấn Châu xuất củ cải to” trước câu hỏi về Nam Tuyền, phá chấp tri thức và lối hỏi đáp của người học Thiền.
Công án Thiền
Một vị Tăng đến hỏi Thiền sư Triệu Châu:
“Được nghe Hòa thượng từng thân kiến Nam Tuyền, có phải vậy chăng?”
Triệu Châu đáp:
“Ở Trấn Châu phát xuất củ cải to.”
Giải thích công án
Vị Tăng nêu câu hỏi này vốn là người đã tham cứu lâu năm. Trong câu hỏi của ông quả thật có con mắt, không phải lời hỏi hời hợt. Nhưng ông không ngờ rằng Triệu Châu là bậc tác gia trong Thiền môn.
Ngay khi nghe câu hỏi, Triệu Châu liền đáp:
“Ở Trấn Châu phát xuất củ cải to.”
Đó là một câu nói tưởng chừng vô vị, nhưng lại bít lấp hoàn toàn miệng người hỏi. Lời đáp ấy giống như hành động của một tên cướp giữa ban ngày: vừa thấy người mở miệng liền móc ngay tròng mắt. Người học nếu còn dựa vào suy nghĩ hay suy luận thì ngay lập tức bị đánh gục.
Nếu là người căn cơ lanh lợi, chỉ cần nghe đến câu ấy liền thấy được ý chỉ trong khoảng chớp mắt, giống như tia chớp lóe lên giữa trời. Nhưng nếu còn dừng lại suy nghĩ, nghiền ngẫm, thì chẳng khác nào tự chuốc lấy nguy hiểm, tan thân mất mạng trong cửa Thiền.
Ở Giang Tây, Trừng Tán Thánh Phán từng nói rằng câu đáp này chỉ là “hỏi đông đáp tây”, tức không trả lời trực tiếp câu hỏi, để tránh rơi vào lồng vào bẫy của người hỏi. Nhưng nếu hiểu như vậy thì vẫn chưa chạm được ý của Triệu Châu.
Viễn Lục công lại nói đây là “lời nhìn bên”, nằm trong cửu đới. Nhưng nếu hiểu theo hướng ấy thì vẫn còn xa lắm, ngay cả trong mộng cũng chưa thấy được ý chỉ thực sự. Cách hiểu ấy chẳng những không nắm được Triệu Châu, mà còn làm liên lụy đến Ngài.
Lại có người giải thích rằng từ xưa Trấn Châu vốn nổi tiếng sản xuất củ cải lớn. Chuyện Triệu Châu từng đến tham kiến Nam Tuyền cũng là điều mọi người đều biết. Vì vậy, khi vị Tăng hỏi: “Hòa thượng có từng gặp Nam Tuyền không?”, Triệu Châu dùng chuyện “Trấn Châu sản xuất củ cải to” để đáp lại, như một cách nói tương ứng.
Nhưng nếu hiểu như vậy thì hoàn toàn không dính dáng đến ý nghĩa của công án.
Rốt cuộc phải hiểu thế nào? Con đường ấy chỉ người tự mình thấy mới biết, không thể dựa vào lời giải thích.
Xưa có vị Tăng hỏi Thiền sư Cửu Phong:
“Được nghe Hòa thượng từng gặp Diên Thọ, có phải vậy không?”
Cửu Phong đáp:
“Trước núi mạch chín chưa?”
Lời đáp này cùng với câu nói của Triệu Châu giống như hai chiếc chùy sắt đặc không có lỗ. Người muốn nắm bắt bằng trí suy luận thì hoàn toàn không có chỗ để bám.
Triệu Châu vốn là người tự tại vô sự. Hễ ai vừa khẽ mở miệng hỏi, Ngài liền lập tức móc tròng mắt họ. Nếu là người tri âm tri kỷ, nhai kỹ lời ấy sẽ thấy trong đó có hương vị. Nhưng nếu là người không biết, thì chỉ như nuốt trọn một trái táo, chẳng biết trong đó có gì.
Bài tụng cổ
Trấn Châu xuất đại la bặc,
Thiên hạ nạp tăng thủ tắc.
Chỉ tri tự cổ tự kim,
Tranh biện hộc bạch ô hắc.
Tặc! Tặc!
Nạp tăng tỹ khổng tằng niêm đắc.
Dịch nghĩa:
Trấn Châu sản xuất củ cải,
Thiền tăng khắp nơi giữ tắc.
Chỉ biết từ xưa đến nay,
Nào phân quạ đen hộc trắng.
Giặc! Giặc!
Lỗ mũi Thiền tăng từng nắm được.
Giải tụng
Câu đầu “Trấn Châu sản xuất củ cải to” không phải là điểm tối hậu. Nếu ai chấp câu ấy làm cực tắc của Thiền thì ngay từ đầu đã sai lầm.
Người xưa đôi khi nắm tay nhau tiến lên núi cao, nhưng cảnh tượng ấy lại khiến kẻ đứng ngoài cười nhạo. Nhiều người trong Thiền môn đều biết lặp lại câu nói ấy, cho rằng đó là công án nổi tiếng. Nhưng rốt cuộc họ vẫn không biết đâu là chỗ cực tắc thực sự.
Vì vậy Tuyết Đậu nói:
“Thiền tăng khắp nơi giữ tắc, chỉ biết tự xưa tự nay, nào biện quạ đen hộc trắng.”
Người học chỉ biết rằng xưa nay các Thiền sư từng đáp như vậy, nên cũng lặp lại như vậy. Nhưng họ chưa từng thật sự phân biệt được trắng đen trong đó.
Theo Tuyết Đậu, người học phải nhận ra ý chỉ trong khoảnh khắc nhanh như tia chớp, khi ấy mới có thể thấy rõ quạ đen hay hộc trắng.
Sau đó Tuyết Đậu hét lên:
“Giặc! Giặc! Lỗ mũi Thiền tăng từng nắm được.”
Chư Phật ba đời cũng là giặc, các Tổ sư nhiều đời cũng là giặc. Họ khéo léo làm giặc đến mức có thể móc tròng mắt người mà không hề làm trầy xước tay chân. Trong số ấy, Triệu Châu đặc biệt khéo léo.
Vậy chỗ nào là chỗ Triệu Châu làm giặc? Chính là câu:
“Ở Trấn Châu phát xuất củ cải to.”
Phật học ứng dụng
Công án này nhắc người học Thiền rằng sự hiểu biết về Thiền không nằm ở câu trả lời hợp lý hay đúng logic. Người học thường tìm cách hiểu lời của Thiền sư theo kiểu giải thích hoặc liên hệ, nhưng chính việc tìm ý nghĩa hợp lý lại trở thành chướng ngại.
Triệu Châu không trả lời câu hỏi theo cách thông thường. Ngài cắt đứt ngay dòng suy nghĩ của người hỏi. Khi tâm còn chạy theo ý nghĩa, suy luận, hay muốn tìm “đáp án đúng”, thì vẫn chưa chạm đến chỗ sống của Thiền.
Trong đời sống cũng vậy. Nhiều lúc chúng ta muốn mọi câu hỏi đều có câu trả lời rõ ràng. Nhưng có những vấn đề không thể giải bằng suy luận. Chỉ khi dừng lại sự truy đuổi của ý nghĩ, người ta mới thấy được điều đang hiện hữu ngay trước mắt.
Trung Đạo
Khi còn tìm ý nghĩa trong lời nói, củ cải Trấn Châu vẫn chỉ là củ cải.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh