Bích Nham Lục Tắc 16 – Cảnh Thanh và tiếng kêu trong vỏ -

> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 16 – Cảnh Thanh và tiếng kêu trong vỏ

Công án Thiền trong Bích Nham Lục: Thiền sư Cảnh Thanh dùng cơ “thốt trác” – gà con kêu, gà mẹ mổ – để chỉ chỗ tương ứng giữa thầy và trò.

Công án Thiền

Một vị Tăng hỏi Thiền sư Cảnh Thanh Đạo Phó:

“Học nhân thốt, thỉnh Thầy trác?”

Cảnh Thanh hỏi lại: “Lại được sống chăng?”

Vị Tăng đáp: “Nếu chẳng sống, bị người cười chê.”

Cảnh Thanh nói: “Cũng là kẻ ở trong cỏ.”

Giải thích công án

Thiền sư Cảnh Thanh là đệ tử kế thừa của Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Khi còn học đạo, Ngài cùng các vị như Huyền Sa Sư Bị và Sơ Sơn Bản Tịch đến tham học với Tuyết Phong và đều được truyền yếu chỉ.

Sau này khi giáo hóa học nhân, Cảnh Thanh thường dùng cơ “thốt trác” để khai thị. “Thốt” là tiếng gà con kêu trong vỏ trứng, “trác” là gà mẹ mổ vỏ cho con nở ra. Trong Thiền, hình ảnh này tượng trưng cho sự tương ứng giữa thầy và trò.

Cảnh Thanh từng dạy rằng người đi hành cước phải có con mắt thấy được cơ “thốt trác đồng thời”, lại phải có cái dụng “thốt trác đồng thời”, như vậy mới xứng là Thiền tăng. Khi gà con kêu thì gà mẹ mổ đúng lúc; khi gà mẹ mổ thì gà con cũng kêu đúng thời. Hai bên ứng hợp không sai.

Vị Tăng trong công án hiểu được cách nói ấy nên mới hỏi: “Học nhân thốt, thỉnh Thầy trác?” Nghĩa là nếu học nhân đã phát ra tiếng kêu cầu đạo thì xin thầy ra tay khai mở.

Câu hỏi này trong tông Tào Động tông được gọi là “mượn sự để rõ cơ”. Người hỏi dùng hình ảnh quen thuộc để thử xem thầy ứng cơ thế nào.

Cảnh Thanh liền hỏi lại: “Lại được sống chăng?” Nghĩa là nếu mổ vỏ thì gà con có thật sự sống hay không. Nếu người học chưa đủ sức mà thầy ra tay quá sớm thì chẳng những không giúp ích mà còn làm hỏng cơ duyên.

Vị Tăng đáp: “Nếu chẳng sống thì bị người cười chê.” Nghĩa là nếu không nở ra được thì sẽ trở thành trò cười. Trong câu trả lời này đã có đủ khách và chủ, có chiếu và dụng, có sống và chết.

Nhưng Cảnh Thanh lại nói: “Cũng là kẻ ở trong cỏ.” Trong ngôn ngữ Thiền, “ở trong cỏ” nghĩa là vẫn còn lẩn quẩn trong tình thức và lời nói, chưa ra khỏi cảnh giới mê lầm.

Vị Tăng hỏi rất khéo, đối đáp cũng không tầm thường, vậy tại sao vẫn bị nói là “ở trong cỏ”? Bởi vì trong Thiền chỉ cần còn dấu vết của suy nghĩ và lập luận thì vẫn chưa thoát khỏi.

Chỗ này giống như hai viên đá chạm nhau tóe lửa, giống như tia chớp trong không trung. Nếu bắt được cơ thì ngay đó thấy rõ ý của Cảnh Thanh; nếu chậm một chút thì đã lạc mất.

Bài tụng cổ

Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:

“Cổ Phật có gia phong
Đối nêu bị lột đuổi.

Mẹ con chẳng biết nhau
Thì ai đồng kêu mổ.

Mổ biết vẫn trong vỏ
Lại bị vỗ.

Cả thảy Thiền tăng theo danh mạo.”

Giải tụng

Khi nói “cổ Phật có gia phong”, Tuyết Đậu muốn chỉ truyền thống đặc biệt của Thiền tông từ thời chư Phật. Cơ phong thốt trác chính là gia phong ấy.

Trong Thiền, vừa xuất đầu liền dễ rơi vào dấu vết. Dù có tung hoành bảy dọc tám ngang cũng khó thoát khỏi dấu ấn của lời nói. Vì vậy mới nói rằng chỉ cần xuất đầu là đã gần rơi vào cỏ.

Câu “đối nêu bị lột đuổi” chỉ cảnh một hỏi một đáp giữa thầy và trò. Ngay trong chỗ đối đáp ấy đã có sự lột trần và đẩy lui, nghĩa là nếu còn bám víu vào lời nói thì lập tức bị vạch ra.

Tuyết Đậu tiếp tục nói: “Mẹ con chẳng biết nhau, thì ai đồng kêu mổ?” Khi gà con kêu và gà mẹ mổ, hai bên không hề suy nghĩ về nhau mà chỉ thuận theo thời tiết nhân duyên. Chính trong khoảnh khắc ấy mới có sự tương ứng chân thật.

Nhưng ngay sau đó ông lại nói: “Mổ biết vẫn trong vỏ.” Nghĩa là dù đã có dấu hiệu hiểu ra nhưng vẫn chưa thoát khỏi vỏ trứng hoàn toàn.

Câu “lại bị vỗ” ám chỉ lời của Cảnh Thanh: “cũng là kẻ ở trong cỏ”. Tức là vừa ló ra một chút đã bị đánh bật trở lại, chưa thể thoát khỏi.

Sau cùng Tuyết Đậu nói: “Cả thảy Thiền tăng theo danh mạo.” Nghĩa là phần lớn người tu chỉ chạy theo danh nghĩa và hình tướng, chứ chưa thật sự chạm đến chỗ sống của Thiền.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng việc học đạo không thể chỉ dựa vào lời nói hay kiến thức. Sự thức tỉnh phải xảy ra đúng lúc, đúng cơ duyên, giống như gà con kêu và gà mẹ mổ cùng một thời.

Trong đời sống, con người thường vội vàng tìm câu trả lời hoặc chờ người khác giải quyết vấn đề cho mình. Nhưng nếu nội lực chưa đủ thì dù có được giúp đỡ cũng không thật sự chuyển hóa.

Thiền nhấn mạnh sự tự tỉnh thức từ bên trong. Khi điều kiện đã chín muồi, một lời nhắc nhỏ cũng có thể làm vỡ vỏ trứng của mê lầm.