Bích Nham Lục Tắc 15 – Đảo một nói -

> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 15 – Đảo một nói

Công án Thiền trong Bích Nham Lục: khi được hỏi về điều vượt ngoài cơ và sự trước mắt, Thiền sư Vân Môn chỉ đáp “đảo một nói”, cắt đứt mọi suy luận.

Công án Thiền

Một vị Tăng hỏi Thiền sư Vân Môn Văn Yển:

“Khi chẳng phải cơ trước mắt, cũng chẳng phải sự trước mắt thì thế nào?”

Vân Môn đáp: “Đảo một nói.”

Giải thích công án

Câu hỏi của vị Tăng trong công án này không phải là câu hỏi tầm thường. Trong truyền thống tham vấn Thiền tông, loại câu hỏi như vậy gọi là thỉnh ích, tức là đem chỗ hiểu của mình trình lên để thầy ấn chứng. Đồng thời nó cũng là câu hỏi tàng phong, nghĩa là trong câu hỏi đã ẩn sẵn mũi nhọn của cơ phong. Nếu người đáp không phải là bậc tông sư thực thụ thì khó có thể ứng đối.

Khi câu hỏi được đưa ra, Vân Môn Văn Yển không né tránh. Vì đối diện với người có khả năng, bậc tông sư phải trực tiếp ứng cơ. Các Thiền sư thường ví mình như tấm gương sáng: người Hồ đến thì hiện hình người Hồ, người Hán đến thì hiện hình người Hán. Tùy theo người hỏi mà cơ phong tự nhiên hiện ra.

Cổ nhân từng nói rằng muốn đạt được sự thân thiết thì không nên đem câu hỏi đến mà hỏi. Bởi vì trong Thiền, hỏi chính là đáp, đáp cũng chính là hỏi. Từ trước đến nay chư Phật và chư Tổ chưa từng có một pháp thật sự trao cho ai. Vì vậy cũng không có một thứ “Thiền” nào để đem ra giảng giải cho người khác.

Nghiệp và quả đều do chính mình tạo ra. Nếu không tạo nhân địa ngục thì không có quả địa ngục, nếu không tạo nhân thiên đường thì cũng không có quả thiên đường. Mọi nghiệp duyên đều do tự mình làm và tự mình chịu. Các bậc cổ đức chỉ tạm thời phân biệt nói rõ để giúp người học nhận ra điều đó.

Nếu nói rằng chân lý nằm trong lời nói thì toàn bộ ba thừa mười hai phần giáo pháp cũng chỉ là ngôn cú. Nếu chỉ dựa vào ngôn cú thì cần gì đến việc Tổ sư từ Ấn Độ sang truyền tâm ấn.

Ở công án trước, Vân Môn nói “đối một nói”. Đến công án này, Ngài lại nói “đảo một nói”. Chỉ thay đổi một chữ nhưng ý nghĩa sai khác vô cùng. Cái quái lạ của câu trả lời nằm ngay ở chỗ đó.

Trong câu hỏi, vị Tăng nói đến điều không phải là cơ trước mắt cũng không phải là sự trước mắt. Tức là hỏi về chỗ vượt ngoài mọi tình huống cụ thể. Vân Môn liền đáp “đảo một nói”, giống như cỡi ngựa giặc để đuổi giặc, lấy chính lời của người hỏi mà xoay chuyển lại.

Có người giải thích rằng “đảo một nói” nghĩa là đem lời của chủ nhà đảo lại để cho người khách tự nói. Nhưng cách hiểu như vậy hoàn toàn không chạm được ý của công án.

Thực ra, ngay khi vị Tăng vừa hỏi, Vân Môn đã phá tan câu hỏi ấy. Câu trả lời của Ngài giống như một nhát búa làm vỡ tung mọi suy nghĩ. Dù vậy, nếu chấp vào chính câu “đảo một nói” thì cũng giống như trên da thịt lành lại khoét thêm vết thương.

Người học Thiền thường bám vào dấu vết của lời nói, nhưng chính sự bám víu ấy làm cho họ lạc xa bản ý. Ngay cả khi không dùng lời nói, như cây cột hay chiếc đèn lồng vốn không có ngôn cú, người ta vẫn chưa chắc hiểu được. Vì vậy đến chỗ này phải có sự chuyển động trong tâm thì mới nhận ra nơi rơi của công án.

Bài tụng cổ

Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:

“Đảo một nói
Chia một mảnh
Đồng chết đồng sống vì anh giải.

Tám vạn bốn ngàn chẳng phụng mao
Ba mươi ba người vào hang cọp.

Riêng riêng
Lăng xăng lộn xộn trăng trong nước.”

Giải tụng

Ngay dưới câu “đảo một nói”, Tuyết Đậu liền nói “chia một mảnh”. Ý của ông là ngay nơi câu nói ấy đã mở ra một lối đi. Giống như hai người nắm tay nhau bước đi, cùng tiến cùng lùi trong một nhịp.

Tuyết Đậu nói rằng mình sẵn sàng cùng người học “đồng chết đồng sống”. Trong Thiền tông, điều này chỉ khả năng của bậc thầy có thể đi vào bất kỳ hoàn cảnh nào với học nhân, không bị ràng buộc bởi được mất hay đúng sai.

Thiền sư Nham Đầu Toàn Hoát từng nói rằng Tuyết Phong Nghĩa Tồn tuy cùng mình sinh ra trong một dòng pháp nhưng chưa chắc đã cùng chết trong một dòng pháp. Ý ở đây nói rằng chỉ những người hoàn toàn tự tại mới có thể thực sự cùng sinh cùng tử với người khác trong đạo.

Trong Thiền tông còn nói đến ba loại rỉ chảy của người tu: tình rỉ chảy, kiến rỉ chảy và ngữ rỉ chảy. Tình rỉ chảy là khi tâm còn bị thuận nghịch chi phối. Kiến rỉ chảy là khi chấp vào cái thấy của mình. Ngữ rỉ chảy là khi lời nói làm mất đi tông chỉ chân thật. Người học phải tự nhận ra ba điều này.

Ngoài ra còn có ba tầng huyền diệu: thể trung huyền, cú trung huyền và huyền trung huyền. Khi đạt đến cảnh giới ấy, người tu có thể tùy cơ ứng dụng, gặp sinh thì cùng sinh, gặp tử thì cùng tử, giống như dám bước vào miệng cọp mà vẫn ung dung tự tại.

Tuyết Đậu nói “tám vạn bốn ngàn chẳng phụng mao” là nhắc đến hội Linh Sơn nơi Thích Ca Mâu Ni từng đưa cành hoa lên trước đại chúng. Khi ấy có tám vạn bốn ngàn người dự hội nhưng chỉ có Ma Ha Ca Diếp mỉm cười hiểu ý. Vì vậy mới nói tám vạn bốn ngàn người vẫn chưa phải “phụng mao”, tức chưa phải bậc xuất chúng.

Câu “ba mươi ba người vào hang cọp” nói đến ba mươi ba vị Tổ truyền thừa từ Ấn Độ sang Trung Hoa. Những vị này đều có khí phách dám vào hang cọp để bắt cọp con, tức là dám đi thẳng vào nơi nguy hiểm của sinh tử để chỉ ra con đường giải thoát.

Sau cùng Tuyết Đậu nói: “Riêng riêng, lăng xăng lộn xộn trăng trong nước.” Hình ảnh trăng trong nước chỉ những bóng dáng hư ảo. Nếu người học cứ chạy theo lời nói của người khác thì chỉ giống như đuổi bắt ánh trăng phản chiếu trong nước mà thôi.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng chân lý không nằm trong những khái niệm được định nghĩa sẵn. Khi con người quá bám vào lời nói và suy luận, họ dễ quên mất thực tại đang hiện diện trước mắt.

Trong đời sống, nhiều vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng phân tích lý trí. Khi buông bỏ thói quen nắm bắt bằng khái niệm, người ta mới thấy rõ bản chất của sự việc.

Thiền không dạy thêm điều gì mới, mà chỉ giúp con người tháo bỏ những ràng buộc trong tâm để trở về với sự sáng suốt vốn có.