Bích Nham Lục Tắc 14 – Giáo lý một đời -

> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 14 – Giáo lý một đời

Công án Thiền trong Bích Nham Lục: khi được hỏi về giáo lý một đời của Phật, Thiền sư Vân Môn chỉ đáp “đối một nói”, hé mở ý nghĩa vượt ngoài kinh điển.

Công án Thiền

Một vị Tăng hỏi Thiền sư Vân Môn Văn Yển:

“Thế nào là giáo lý một đời của Phật?”

Vân Môn đáp: “Đối một nói.”

Giải thích công án

Trong Thiền tông thường nói: muốn hiểu Phật tánh thì phải quán xét thời tiết nhân duyên. Vì vậy mới có lời dạy nổi tiếng: truyền riêng ngoài giáo lý, riêng truyền tâm ấn, chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật.

Đức Thích Ca Mâu Ni trong bốn mươi chín năm thuyết pháp đã mở ra ba trăm sáu mươi hội, giảng nói các pháp đốn tiệm, quyền thật khác nhau. Toàn bộ hệ thống giáo pháp ấy được gọi là “giáo lý một đời”.

Vị Tăng trong công án đem câu hỏi ấy đến hỏi Vân Môn. Nếu theo thông thường, vị Thiền sư có thể giải thích giáo nghĩa sâu xa, phân biệt đốn tiệm, hoặc giảng về tông chỉ kinh điển. Nhưng Vân Môn lại không làm như vậy. Ngài chỉ nói vỏn vẹn: “Đối một nói.”

Phong cách của Vân Môn thường là trong một câu đã bao hàm ba tầng ý nghĩa: có câu phủ trùm cả càn khôn, có câu tùy duyên theo cơ, và có câu cắt đứt mọi dòng suy nghĩ. Câu nói của Ngài thường dứt khoát như chặt đinh cắt sắt, khiến người nghe không thể dựa vào suy luận thông thường mà hiểu được.

Ở đây cũng vậy. Toàn bộ Đại tạng kinh điển mênh mông dường như được gom lại trong ba chữ ngắn gọn. Khi nghe câu nói ấy, bốn phương tám hướng đều không còn chỗ cho người học bám víu vào tri thức hay lý luận.

Nhiều người sau này cố giải thích câu nói đó theo ý riêng. Có người cho rằng Vân Môn chỉ muốn nói rằng Phật pháp tùy theo căn cơ từng người mà thuyết. Có người lại nói rằng muôn sự muôn vật đều là biểu hiện của một pháp nên gọi là “đối một nói”. Cũng có người hiểu rằng đó chỉ là nói đến một pháp duy nhất.

Những cách hiểu ấy tuy có vẻ hợp lý nhưng thực ra không chạm được ý của cổ nhân. Nếu chấp vào những giải thích ấy thì chẳng những không hiểu công án mà còn lạc xa ý chỉ của Thiền.

Cổ nhân từng nói: tan xương nát thịt vẫn chưa đủ đền ơn, nhưng nếu một câu thấu suốt thì vượt qua trăm ức kiếp. Câu nói của Vân Môn chính là loại lời như vậy.

Hỏi về giáo lý một đời, Ngài chỉ nói “đối một nói”. Nếu ngay nơi đó người nghe thấu được thì như người đã trở về nhà, ngồi an ổn trong chính mình. Nếu chưa thấu thì hãy tiếp tục lắng nghe lời phân xử của cổ đức.

Bài tụng cổ

Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:

“Đối một nói
Rất cô tuyệt
Chùy sắt không lỗ thêm hạ chốt.

Dưới cội Diêm-phù cười ha ha
Đêm qua Ly Long sừng bẻ gãy.

Khác khác
Lão nhân Thiều Dương được một mảnh.”

Giải tụng

Khi nói “đối một nói, rất cô tuyệt”, Tuyết Đậu muốn tán thán sự độc đáo của câu trả lời ấy. Tuy vậy, ngay cả lời khen này cũng vẫn chưa chạm đến tận cùng ý nghĩa.

Câu nói của Vân Môn đứng riêng biệt, trước sau không bám vào đâu, giống như vách đá cao muôn trượng. Người muốn dùng suy nghĩ để tiến vào thì không có lối. Nó vừa cô độc vừa hiểm yếu, khiến mọi suy luận thông thường đều dừng lại.

Tuyết Đậu ví câu nói ấy giống như “chùy sắt không lỗ lại thêm hạ chốt”. Chiếc chùy sắt vốn đã kín đặc, không có lỗ hổng; nay lại thêm chốt khóa nữa thì càng không thể mở ra bằng phương tiện thông thường.

Tiếp đó, ông nói mình “cười ha ha dưới cội Diêm-phù”. Trong các kinh nói rằng phía nam núi Tu-di có cây Diêm-phù lớn, từ đó mà thế giới loài người được gọi là Diêm-phù-đề. Hình ảnh này nhằm gợi ý rằng ở giữa cõi đời rộng lớn, người hiểu được câu nói của Vân Môn thì tự nhiên bật cười.

Ông cười vì điều gì? Vì “đêm qua Ly Long sừng bẻ gãy”. Ly Long là loài rồng linh thiêng. Bẻ gãy sừng của nó là việc cực kỳ khó khăn. Tuyết Đậu dùng hình ảnh này để chỉ sức mạnh của câu nói “đối một nói”: nó giống như một đòn đánh thẳng, làm gãy sừng con rồng kiêu hãnh của mọi khái niệm và tri thức.

Sau khi tụng xong, Tuyết Đậu lại nói: “Khác khác, lão nhân Thiều Dương được một mảnh.” Thiều Dương chính là quê của Vân Môn. Ông nói rằng Vân Môn chỉ “được một mảnh”, không phải toàn thể. Ý ở đây không phải chê bai mà là cách nói khéo léo của Thiền gia: cái thấy ấy không thể diễn tả trọn vẹn bằng lời, chỉ có thể hé ra một phần để người sau tự nhận lấy.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng chân lý không nằm ở số lượng lời dạy hay hệ thống giáo lý đồ sộ.

Trong đời sống, con người thường tìm kiếm sự chắc chắn trong khái niệm và lý luận. Nhưng Thiền chỉ ra rằng dù kinh điển nhiều đến đâu cũng chỉ là phương tiện. Điều quan trọng là trực tiếp nhận ra tâm mình trong từng khoảnh khắc.

Khi buông bỏ thói quen nắm bắt bằng tư duy, người ta mới thấy rằng giáo lý của Phật vốn đang hiện diện ngay trong mọi trải nghiệm của đời sống.