> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 99 – Đạp trên đỉnh Tỳ-Lô

Công án Quốc sư Huệ Trung trả lời vua Túc Tông về mười thân Điều Ngự, chỉ thẳng chỗ không được chấp vào Pháp thân thanh tịnh trong Thiền học.

Công án Thiền

Một lần Đường Túc Tông hỏi Nam Dương Huệ Trung rằng:

“Thế nào là mười thân Điều Ngự?”

Quốc sư đáp:

“Thí chủ hãy đạp trên đảnh Tỳ-lô mà đi.”

Vua nói:

“Quả nhân không hiểu.”

Quốc sư lại nói:

“Chớ lầm nhận Pháp thân thanh tịnh của chính mình.”

Giải thích công án

Khi còn là Thái tử, vua Túc Tông đã từng tham học với Quốc sư Huệ Trung. Sau khi lên ngôi, nhà vua lại càng kính trọng hơn. Mỗi khi Quốc sư ra vào triều, nhà vua thường đích thân đỡ lên xe. Trong bối cảnh ấy, nhà vua hỏi về “mười thân Điều Ngự”.

“Mười thân Điều Ngự” là cách nói về những thân dụng của Phật. Trong giáo lý Phật học, thường nói đến ba thân của Phật: Pháp thân, Báo thân và Hóa thân. Ba thân ấy không phải ba thực thể riêng biệt, mà chỉ là những phương diện biểu hiện khác nhau của cùng một thực tại giác ngộ. Pháp thân là bản thể rỗng lặng, linh minh và chiếu soi; còn Báo thân và Hóa thân là những biểu hiện tùy duyên của bản thể ấy.

Khi Quốc sư nói “hãy đạp trên đảnh Tỳ-lô mà đi”, đó là lời chỉ thẳng. Tỳ-lô tức là Tỳ‑lô‑giá‑na Phật, biểu tượng của Pháp thân. Ý của Quốc sư là: nếu muốn hiểu mười thân Điều Ngự, phải vượt lên trên mọi khái niệm về Pháp thân. Ngay cả Pháp thân cũng không thể nắm giữ hay chấp trước.

Nhà vua nghe vậy liền nói mình không hiểu. Lúc ấy Quốc sư lại nói thêm: “Chớ lầm nhận Pháp thân thanh tịnh của chính mình.” Câu nói này dường như kéo dài thêm lời giải thích, nhưng thực ra lại là một mũi nhọn khác. Bởi vì trong Thiền tông, nếu vừa nghe nói đến Pháp thân thanh tịnh liền nhận đó là cứu cánh, thì vẫn còn mắc kẹt trong khái niệm.

Trong các kinh luận, Pháp thân thanh tịnh thường được xem là chỗ tột cùng. Nhưng Thiền tông lại cảnh giác rằng nếu chấp vào đó thì vẫn còn rơi vào đối đãi. Cho nên mới nói: “Nhận được như xưa lại chẳng phải.”

Trong lịch sử Thiền có nhiều ví dụ tương tự. Một vị pháp sư từng giảng kinh Niết-bàn rất giỏi, mô tả Pháp thân như hư không, bao trùm khắp mười phương. Một thiền tăng nghe xong liền bật cười. Khi được hỏi lý do, ông nói rằng những lời ấy chỉ nói đến mặt khái niệm của Pháp thân, chứ chưa thật sự thấy Pháp thân. Sau khi được hướng dẫn quay lại quán chiếu tâm mình, vị pháp sư ấy mới bừng ngộ.

Các bậc cổ đức thường nhắc rằng người học đạo rất dễ lầm nhận cái “linh tri” của tâm thức làm chân lý tối hậu. Thực ra đó chỉ là dòng ý thức sinh diệt. Bởi vậy Thiền tông luôn nhấn mạnh phải phá bỏ mọi chỗ nương tựa của tâm.

Vì thế, khi Quốc sư nói “chớ nhận Pháp thân thanh tịnh của chính mình”, không phải phủ nhận Pháp thân, mà là phá chấp vào khái niệm về Pháp thân. Nếu không vượt qua được chỗ này thì vẫn còn đứng ngoài cửa Thiền.

Bài tụng cổ

Nhất quốc chi Sư diệc cưỡng danh
Nam Dương độc hứa chấn gia thanh
Đại Đường phù đắc chân Thiên tử
Tằng đạp Tỳ-lô đảnh thượng hành
Thiết chùy kích toái hoàng kim cốt
Thiên địa chi giang cánh hà vật
Tam thiên sát hải dạ trầm trầm
Bất tri thùy nhập thương long quật

Dịch nghĩa:

Một nước tôn làm thầy cũng chỉ tạm gọi
Nam Dương riêng nổi tiếng vang xa
Nhà Đường may mắn có bậc minh quân
Từng đạp trên đảnh Tỳ-lô mà đi
Chùy sắt đập tan xương vàng vụn
Trong trời đất còn gì nữa đâu
Ba ngàn thế giới chìm trong đêm lặng
Chẳng biết ai vào hang rồng sâu.

Giải tụng

Hai câu đầu là lời tán thán Quốc sư Huệ Trung. Bậc chân nhân vốn không danh, nhưng vì giáo hóa một nước nên người đời gọi là Quốc sư. Tuy vậy, danh xưng ấy cũng chỉ là tạm đặt. Riêng ở Nam Dương, danh tiếng và đạo phong của Quốc sư vang dội khắp nơi.

Hai câu tiếp nói rằng triều Đường may mắn có một vị vua biết tôn kính bậc hiền triết. Nhưng muốn thật sự hiểu lời dạy ấy thì phải “đạp trên đảnh Tỳ-lô mà đi”, nghĩa là vượt qua mọi khái niệm về Phật và Pháp.

Đến câu “chùy sắt đập tan xương vàng”, Tuyết Đậu muốn nói rằng lời “chớ nhận Pháp thân thanh tịnh của chính mình” giống như một cú đánh mạnh phá tan mọi chỗ bám víu của tâm. Khi tất cả khái niệm đều bị phá vỡ, thì trong trời đất không còn một vật nào có thể nắm giữ.

Hình ảnh “ba ngàn thế giới chìm trong đêm lặng” diễn tả cảnh giới tịch tĩnh tuyệt đối. Nhưng ngay trong tịch tĩnh ấy lại ẩn chứa một câu hỏi: “Ai đã vào hang rồng sâu?” Đó là lời thúc giục người học phải tự mình nhận ra, không thể dùng suy nghĩ mà đạt tới.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng trên con đường tu tập, chấp trước không chỉ nằm ở vật chất hay cảm xúc, mà còn nằm ngay trong những khái niệm cao siêu như “Pháp thân” hay “giác ngộ”. Khi tâm nắm giữ một ý niệm rồi cho đó là chân lý cuối cùng, sự tìm cầu liền dừng lại ở đó.

Thực hành Thiền là quá trình liên tục buông bỏ những điểm tựa của tư tưởng. Chỉ khi không còn bám víu vào bất kỳ khái niệm nào, trí tuệ mới có thể hiển lộ một cách tự nhiên.