> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 81 – Dược Sơn và mũi tên bắn hươu trong hươu

Công án Bích Nham Lục tắc 81 kể cuộc đối đáp giữa Dược Sơn và vị Tăng về “hươu trong hươu”. Một mũi tên, ba bước chạy, năm bước sinh tử – thử thách con mắt Thiền gia.

Công án Thiền

Một vị Tăng hỏi thiền sư Dược Sơn:

“Trong một cánh đồng cỏ cạn, nai hươu tụ thành bầy. Làm thế nào bắn được con hươu trong hươu?”

Dược Sơn nói:

“Xem tên!”

Vị Tăng liền phóng thân nhào xuống.

Dược Sơn bảo:

“Thị giả, lôi gã chết này ra.”

Nghe vậy vị Tăng lập tức chạy đi.

Dược Sơn nói:

“Kẻ chơi đất có giới hạn nào.”

Tuyết Đậu niêm rằng:

“Ba bước tuy sống, năm bước phải chết.”

Giải thích công án

Công án này trong tông Tào Động được gọi là “Tá sự vấn”, cũng gọi là “Biện chủ vấn”. Người hỏi mượn một sự việc bên ngoài để thử thách cơ phong của bậc tông sư, nhằm làm rõ chỗ đương cơ.

Những con nai hươu bình thường thì dễ bắn. Nhưng “hươu trong hươu” là con đầu đàn, vua trong loài nai, nên cực kỳ khó bắn trúng. Loại hươu này thường lên bờ đá để mài gạc cho bén như mũi thương. Nó dùng thân mình bảo vệ cả đàn, đến nỗi cọp cũng không dám đến gần.

Vị Tăng đem hình ảnh ấy hỏi Dược Sơn để thử cơ phong bậc nhất.

Dược Sơn liền đáp: “Xem tên!”

Một bậc tông sư tác gia khi xuất cơ thường nhanh như chọi đá phát lửa, nhanh như tia chớp. Vừa thấy cơ liền ra tay, không chút chần chừ.

Ngày xưa Tam Bình đến tham vấn Thạch Củng. Thạch Củng vừa thấy liền làm thế kéo cung nói: “Xem tên!” Tam Bình vạch ngực nói: “Đây là mũi tên giết người hay mũi tên cứu người?” Thạch Củng khảy dây cung ba lần. Tam Bình lập tức lễ bái.

Thạch Củng nói: “Ba mươi năm chỉ một cây cung hai mũi tên, hôm nay chỉ bắn được nửa người thánh.” Rồi bẻ gãy cung tên.

Sau đó Tam Bình kể chuyện này cho Đại Điên. Đại Điên nói: “Đã là mũi tên cứu người, vì sao còn phải nhằm trên dây cung mà phân biệt?” Tam Bình không đáp được. Đại Điên nói: “Ba mươi năm sau muốn có người nhắc lại lời này cũng khó.”

Pháp Đăng sau đó làm bài tụng nói rằng Thạch Củng ba mươi năm treo cung mà không gặp tri âm, đến khi Tam Bình đến thì cha con mới hợp nhau.

Tác lược của Thạch Củng và Dược Sơn đều cùng một loại. Tam Bình trên đỉnh đầu đủ mắt nên chỉ một mũi tên liền trúng đích.

Trong công án này, khi Dược Sơn nói “Xem tên”, vị Tăng lập tức phóng thân nhào xuống, tự ví mình như con hươu bị bắn. Hành động ấy cho thấy vị Tăng cũng có phần cơ phong, nhưng vẫn chưa trọn vẹn. Bởi vì tuy có đầu mà chưa có đuôi.

Vị Tăng muốn bày bẫy để gài Dược Sơn, nhưng không ngờ Dược Sơn là bậc tác gia, liền ép ngặt thêm một bước.

Dược Sơn nói: “Thị giả, lôi gã chết này ra.”

Giống như trận thế vừa bày ra đã chuyển thế khác. Nghe vậy vị Tăng lập tức chạy đi.

Tuy hành động ấy cũng có phần lanh lẹ, nhưng vẫn chưa thong dong. Vì thế Dược Sơn nói: “Kẻ chơi đất có giới hạn nào.”

Nếu lúc ấy Dược Sơn không nói câu sau thì đời sau có thể kiểm điểm rằng vị Tăng đã thắng. Nhưng chính câu nói này cho thấy vị Tăng vẫn còn mắc kẹt.

Vậy khi Dược Sơn nói “Xem tên”, vị Tăng nhào xuống, rốt cuộc là hiểu hay không hiểu?

Nếu nói hiểu thì vì sao Dược Sơn lại nói “kẻ chơi đất”? Nếu nói không hiểu thì vì sao vị Tăng lại ứng cơ nhanh như vậy?

Chỗ này thật hiểm.

Những công án tương tự cũng có nhiều. Chẳng hạn có vị Tăng hỏi Đức Sơn: “Con nương kiếm Mạc Da muốn lấy đầu Hòa thượng thì sao?” Đức Sơn liền đưa cổ ra nói: “Hè!” Vị Tăng nói: “Đầu Hòa thượng rụng.” Đức Sơn cúi đầu trở về phương trượng.

Lại có lần Nham Đầu hỏi một vị Tăng: “Từ đâu đến?” Tăng nói: “Từ Tây Kinh.” Nham Đầu hỏi: “Sau loạn Hoàng Sào từng nhặt được kiếm chăng?” Tăng nói: “Có.” Nham Đầu đưa cổ ra nói: “Hè!” Tăng nói: “Đầu Hòa thượng rụng.” Nham Đầu cười lớn.

Những công án này đều là “máy gài cọp”, bày ra để thử cơ phong người đối diện.

Dược Sơn biết rõ chỗ rơi của vị Tăng nên ép y thêm một bước.

Tuyết Đậu sau đó nói: “Ba bước tuy sống, năm bước phải chết.”

Vị Tăng tuy nhanh nhạy, vừa nghe “xem tên” liền nhào xuống, nhưng khi Dược Sơn bảo lôi xác ra thì lại chạy đi. Tuyết Đậu cho rằng chỉ chạy được ba bước, chưa ra khỏi vòng sinh tử.

Nếu lúc ấy nhảy vượt khỏi năm bước thì trong thiên hạ không ai làm gì được y.

Bậc tác gia gặp nhau phải chủ khách qua lại liên tục, trước sau nối nhau không gián đoạn, như vậy mới thật sự tự tại.

Ở đây vị Tăng chưa thể tiếp nối trọn vẹn nên bị Tuyết Đậu kiểm điểm.

Bài tụng cổ

Chủ trung chủ
Quân khán thủ
Hạ nhất tiễn
Tẩu tam bộ
Ngũ bộ nhược hoạt
Thành quần sấn hổ
Chánh nhãn tùng lai phó lạp nhân.

Dịch nghĩa:

Hươu trong hươu
Anh xem lấy
Bắn một mũi
Chạy ba bước
Năm bước nếu sống
Thành đoàn đuổi cọp
Chánh nhãn từ đây trao thợ săn.

Tuyết Đậu lại nói lớn:

“Xem tên!”

Giải tụng

Hai câu đầu “hươu trong hươu, anh xem lấy” nhắc rằng người học Thiền phải có con mắt của hươu trong hươu, phải có sừng nhọn của hươu trong hươu, nghĩa là phải có cơ phong và tác lược.

Dù gặp cọp mọc cánh hay mọc sừng cũng vẫn có thể toàn thân vô hại.

Vị Tăng trong công án phóng thân nhào xuống, tự nhận mình là con hươu. Nhưng khi Dược Sơn nói “xem tên”, rồi bảo lôi xác ra, vị Tăng chỉ chạy được ba bước.

Ba bước tuy còn sống, nhưng chưa thoát khỏi.

Nếu nhảy vượt được năm bước thì liền sống. Khi ấy có thể như hươu đầu đàn dẫn cả bầy đuổi cọp vào núi khác.

Hươu đầu đàn có gạc sắc như giáo. Ngay cả cọp thấy cũng phải tránh.

Trong bài tụng, Tuyết Đậu cũng ngầm khen Dược Sơn: “Chánh nhãn từ đây trao thợ săn.” Dược Sơn giống như tay thợ săn bắn giỏi, còn vị Tăng giống như con hươu bị nhắm bắn.

Sau khi nêu công án này trước đại chúng, Tuyết Đậu rút gọn toàn bộ ý nghĩa chỉ trong một câu:

“Xem tên!”

Nghe câu ấy, người ngồi kẻ đứng đều không dám động.

Phật học ứng dụng

Công án này chỉ ra rằng trong việc tu tập, phản ứng nhanh chưa phải là đủ. Người học đạo phải có khả năng tiếp nối trọn vẹn, không bị kẹt ở giữa đường.

Trong đời sống cũng vậy: nhiều khi ta hiểu được vấn đề ngay lúc đầu, nhưng lại lúng túng ở bước tiếp theo. Thiền nhắc rằng sự tỉnh thức phải liên tục, không gián đoạn.