> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 74 – Kim Ngưu mang thùng cơm

Công án Bích Nham Lục về Hòa thượng Kim Ngưu mang thùng cơm múa cười trước Tăng đường suốt hai mươi năm, hé lộ ý chỉ Thiền vượt ngoài lời nói.

Công án Thiền

Hòa thượng Kim Ngưu mỗi khi đến giờ trai lại tự mình mang thùng cơm đến trước Tăng đường. Ngài đặt thùng cơm xuống, vừa múa vừa cười ha hả rồi nói: “Bồ-tát con lại ăn cơm!” Việc ấy diễn ra liên tục suốt nhiều năm.

Thiền sư Tuyết Đậu bình rằng: “Tuy nhiên như thế, Kim Ngưu chẳng phải hảo tâm.”

Sau này có vị Tăng hỏi Trường Khánh: “Cổ nhân nói ‘Bồ-tát con lại ăn cơm’, ý chỉ là gì?”

Trường Khánh đáp: “Giống như nhân trai khánh tán.”

Giải thích công án

Hòa thượng Kim Ngưu là một bậc tôn túc trong dòng Thiền của Mã Tổ. Suốt hai mươi năm, mỗi khi đến giờ trai, Ngài đều tự mình mang thùng cơm đến trước Tăng đường, múa cười lớn tiếng và nói: “Bồ-tát con lại ăn cơm!”

Nếu chỉ đơn thuần là báo hiệu giờ ăn thì việc đánh trống hay gõ bảng đã đủ. Vì sao Ngài lại phải tự tay mang thùng cơm đến, còn múa may cười lớn như vậy? Có người sẽ nghi rằng Ngài điên, có người lại cho rằng Ngài muốn dựng lập một pháp môn đặc biệt. Nhưng nếu thực sự muốn đề xướng điều gì, Ngài hoàn toàn có thể lên pháp tòa, gõ giường thiền hay dựng phất tử để giảng dạy. Vì sao lại chọn cách biểu hiện như vậy?

Người học ngày nay thường quên rằng cổ nhân nhiều khi ý nằm ngoài lời nói. Ngay từ khi Thiền tông truyền sang Đông độ, các Tổ sư đã nêu rõ tông chỉ “giáo ngoại biệt truyền, trực chỉ nhân tâm”. Những phương tiện của cổ nhân nhằm khiến người học trực tiếp đảm đương sự thật ấy, chứ không phải để tạo thêm lý luận.

Thế nhưng người đời sau lại quen suy diễn theo lối thường tình. Họ cho rằng Thiền chỉ là sống tự nhiên: lạnh thì đến lửa, nóng thì tìm gió mát, đói thì ăn cơm, mệt thì ngủ. Nếu chỉ giải thích như vậy thì tông phong của Đạt-ma đã mất sạch. Các bậc cổ đức trong suốt mười hai thời luôn giữ tâm tham cứu không rời, cốt để làm sáng tỏ đại sự này.

Chính trong bối cảnh ấy, lời bình của Tuyết Đậu “Kim Ngưu chẳng phải hảo tâm” khiến nhiều người hiểu lầm. Ý của Tuyết Đậu không phải phủ nhận lòng từ bi của Kim Ngưu. Ngược lại, chính vì Kim Ngưu vì người mà rơi vào cỏ nên mới dùng phương tiện mạnh mẽ như vậy. Tuy nhiên, đối với người chưa đủ căn cơ, phương tiện ấy dễ bị hiểu sai. Giống như đề-hồ vốn là vật quý nhất, nhưng gặp người không tiêu hóa được thì lại trở thành thuốc độc.

Vì thế người học cần phải xem xét cẩn thận. Nếu chỉ nói suông hôm nay mai nọ cho thỏa miệng thì suốt đời khó có ngày liễu ngộ.

Sau này, khi Trường Khánh thượng đường, có vị Tăng hỏi: “Cổ nhân nói ‘Bồ-tát con lại ăn cơm’, ý chỉ là gì?” Trường Khánh đáp: “Giống như nhân trai khánh tán.” Các bậc tôn túc rất mực từ bi, đôi khi lộ ra chút dấu vết để gợi ý. Nhưng nói “khánh tán” là khánh tán điều gì? Đó vẫn là điều cần người học tự mình nhận ra.

Bài tụng cổ

Tuyết Đậu tụng:

Bạch vân ảnh lý tiếu ha ha
Lưỡng thủ trì lai phó dữ tha
Nhược thị kim mao sư tử tử
Tam thiên lý ngoại kiến hào ngoa.

Dịch nghĩa:

Trong bóng mây trắng cười ha hả
Hai tay mang đến trao cho người
Nếu thật con của sư tử vàng
Ngoài ba nghìn dặm thấy chỗ sai.

Giải tụng

Câu “bóng mây trắng cười ha ha” gợi lại hành động của Kim Ngưu khi múa cười trước Tăng đường. Trường Khánh nói đó là “nhân trai khánh tán”, còn Tuyết Đậu thì bảo: “Hai tay mang lại gởi cho người.” Ý là Kim Ngưu đem thẳng việc ấy trao cho đại chúng.

Nhưng hãy tự hỏi: đó chỉ đơn giản là việc mang cơm cho Tăng chúng, hay trong đó còn có điều đặc biệt?

Nếu ngay nơi hành động ấy nhận ra ý chỉ, thì người đó chính là “sư tử con lông vàng”. Nếu thật là con của sư tử, thì chẳng cần đợi Kim Ngưu múa cười mang thùng cơm tới. Dù ở cách xa ba nghìn dặm cũng có thể nhận ra ngay chỗ then chốt trong hành động của Ngài.

Cổ nhân nói rằng người thấy được cơ trước thì không cần đến dấu ấn xác nhận. Người học Thiền cần có khả năng nhận ra ý ngoài lời và dụng ngoài hình tướng. Nếu chỉ bám vào lời nói hay hành vi bề mặt thì rốt cuộc vẫn còn lộ dấu vết, chưa chạm được cốt tủy.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng chân lý không nằm trong những lời giải thích phức tạp. Nhiều khi một hành động bình thường lại hàm chứa sự chỉ dạy sâu sắc. Tuy nhiên, nếu tâm còn tìm kiếm khái niệm hay muốn nắm bắt bằng suy luận, ta sẽ bỏ lỡ điều đang hiển lộ ngay trước mắt.

Trong đời sống, việc tu tập không phải là tích lũy thêm kiến thức mà là học cách nhận ra sự thật ngay trong từng việc nhỏ hằng ngày. Khi tâm không còn bám víu vào lời nói và ý niệm, thì mọi hành động giản dị cũng có thể trở thành cửa ngõ của giác ngộ.