> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 73 – Tạng đầu bạc, Hải đầu đen

Công án Thiền về câu hỏi “ly tứ cú tuyệt bách phi” và lời đáp của Mã Tổ: “Tạng đầu bạc, Hải đầu đen”, phơi bày cơ phong vượt ngoài ngôn ngữ.

Công án Thiền

Một vị Tăng đến hỏi Mã Tổ:

“Lìa tứ cú, tuyệt bách phi, xin Thầy chỉ thẳng cho con ý Tổ sư từ Tây sang.”

Mã Tổ đáp:

“Hôm nay ta mệt, không thể nói với ông. Hãy đến hỏi Trí Tạng.”

Vị Tăng đến hỏi Trí Tạng. Trí Tạng nói:

“Sao ông không hỏi Hòa thượng?”

Vị Tăng thưa:

“Hòa thượng bảo con đến hỏi Thầy.”

Trí Tạng nói:

“Hôm nay ta đau đầu, không thể nói với ông. Hãy đi hỏi Hải huynh.”

Vị Tăng đến hỏi Hải huynh. Hải nói:

“Đến chỗ ấy thì tôi lại không hiểu.”

Vị Tăng quay về thuật lại với Mã Tổ.

Mã Tổ nói:

“Tạng đầu bạc, Hải đầu đen.”

Giải thích công án

Công án này xoay quanh câu hỏi: “Ly tứ cú, tuyệt bách phi.”

“Tứ cú” là bốn cách lập luận: có, không, chẳng có chẳng không, chẳng phải chẳng có chẳng phải chẳng không. Khi đã rời khỏi bốn câu ấy và dứt sạch mọi phủ định, thì chân lý không còn nằm trong bất cứ khái niệm nào.

Vị Tăng đem câu hỏi này đến hỏi Mã Tổ, mong được chỉ thẳng ý chỉ của Tổ sư từ Tây sang. Câu hỏi ấy nghe qua rất cao siêu, nhưng thật ra vẫn còn mắc trong đạo lý. Người hỏi vẫn đang tìm một câu trả lời bằng lời nói.

Mã Tổ thấy rõ điều đó nên không trả lời trực tiếp. Ngài bảo vị Tăng đến hỏi Trí Tạng.

Trí Tạng lại đẩy câu hỏi trở lại: “Sao không hỏi Hòa thượng?” Khi biết rằng chính Mã Tổ bảo đến hỏi mình, ông liền nói hôm nay đau đầu, không thể trả lời, rồi bảo đi hỏi Hải huynh.

Hải huynh thì nói thẳng: “Đến chỗ ấy tôi không hiểu.”

Vị Tăng quay lại thuật cho Mã Tổ. Mã Tổ chỉ nói một câu:

“Tạng đầu bạc, Hải đầu đen.”

Câu nói ấy không giải thích gì cả, nhưng lại là chỗ then chốt của công án.

Nếu đem tâm phân tích mà suy đoán, người ta sẽ nói rằng ba vị chỉ đẩy qua đẩy lại cho nhau. Có người lại bảo cả ba đều biết câu trả lời nhưng không muốn nói. Những cách hiểu ấy đều rơi vào suy luận thông thường.

Thật ra cơ phong của cổ nhân giống như một thanh kiếm đặt ngay trước cửa. Nếu khởi tâm suy nghĩ thì đã tự làm mình mất mạng.

Mã Tổ từng nói: “Khi ông uống cạn nước Tây Giang, ta sẽ nói cho ông nghe.” Lời ấy và câu “Tạng đầu bạc, Hải đầu đen” cùng một ý.

Nếu hiểu được câu này thì cũng hiểu được lời nói về nước Tây Giang.

Vị Tăng mang theo một gánh mù mịt đến hỏi, cuối cùng lại đem về một sự bối rối. Không những thế còn khiến ba vị tôn túc phải “vào bùn vào nước” vì câu hỏi của mình.

Cổ nhân chỉ dùng một câu để cắt đứt mọi suy nghĩ. Người học phải tự mình nhìn vào mạch sống ấy mới thấy được chỗ ổn đáng.

Bài tụng cổ

Tuyết Đậu tụng rằng:

“Tạng đầu bạc, Hải đầu đen,
Thiền tăng mắt sáng hội chẳng được.
Ngựa tơ đạp chết biết bao người,
Lâm Tế chưa là kẻ cướp giỏi.
Lìa tứ cú tuyệt bách phi,
Trên trời nhân gian chỉ ta biết.”

Giải tụng

Câu “Tạng đầu bạc, Hải đầu đen” là điểm then chốt của toàn bộ công án. Thế nhưng ngay cả những Thiền tăng mắt sáng trong thiên hạ cũng chưa chắc hiểu được.

Đó giống như bí quyết của thần tiên, cha con cũng không truyền cho nhau. Đức Phật Thích-ca suốt một đời thuyết pháp, nhưng cuối cùng chỉ truyền tâm ấn cho người có thể trực nhận.

Cơ phong của Mã Tổ được ví như “ngựa tơ đạp chết người trong thiên hạ”. Trong truyền thuyết, Tổ Bát-nhã-đa-la từng nói trước rằng ở Trung Hoa sẽ xuất hiện một vị đại sư có sức giáo hóa mạnh mẽ như con ngựa tơ đạp chết người trong thiên hạ.

Sau này Thiền phong của Mã Tổ lan khắp Giang Tây rồi truyền rộng khắp nơi, đúng như lời sấm ấy.

Tuyết Đậu lại nói: “Lâm Tế chưa là kẻ cướp giỏi.” Ý nói rằng cơ phong của Mã Tổ còn vượt hơn cả sự sắc bén của Lâm Tế.

Cuối cùng, Tuyết Đậu nhắc lại câu hỏi của vị Tăng: “Ly tứ cú tuyệt bách phi.” Nhưng ông cảnh tỉnh rằng đừng tìm kế sống trong hang quỷ của ngôn ngữ.

Nếu thật sự lìa được tứ cú và dứt hết bách phi, thì việc ấy chỉ chính mình biết. Dù cho chư Phật ba đời cũng không thể thay mình thấy được.

Phật học ứng dụng

Công án này nhắc rằng chân lý không thể đạt được bằng suy luận triết học. Khi tâm còn tìm kiếm một câu trả lời hoàn chỉnh, thì vẫn còn mắc trong tứ cú và bách phi.

Ba vị Thiền sư không đưa ra lời giải thích nào, vì bất cứ lời giải thích nào cũng sẽ trở thành một khái niệm mới.

Trong đời sống, nhiều vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng lý luận. Khi tâm dừng lại mọi phân tích, đôi khi sự thấy biết trực tiếp mới xuất hiện.