> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 71 – Ngũ Phong dẹp hết

Ngũ Phong đáp lời Bá Trượng khi được hỏi: dẹp hết cổ họng môi mép thì nói thế nào, hé lộ cơ phong sắc bén của Thiền tông.

Công án Thiền

Một hôm Bá Trượng lại hỏi Ngũ Phong:

“Nếu dẹp hết cổ họng và môi mép, thì làm sao nói được?”

Ngũ Phong đáp:

“Hòa thượng cũng phải dẹp hết.”

Bá Trượng liền nói:

“Ở nơi không người, ta sẽ vạch trán mà nhìn ngươi.”

Giải thích công án

Trong các đệ tử của Bá Trượng, Qui Sơn và Ngũ Phong mỗi người biểu lộ một phong cách khác nhau. Nếu Qui Sơn giữ vững phong cương và ứng đối bàng bạc, thì Ngũ Phong lại dùng một nhát dao sắc để cắt đứt mọi dòng suy nghĩ.

Câu hỏi của Bá Trượng vốn đã dựng lên một tình thế khó xử: nếu “dẹp hết cổ họng môi mép” thì làm sao nói được? Người còn mắc vào lời nói thông thường sẽ lập tức bị kẹt.

Nhưng Ngũ Phong không giải thích, cũng không tìm cách xoay xở. Ông trả lời ngay: “Hòa thượng cũng phải dẹp hết.”

Câu đáp ấy giống như hai con ngựa đang đá nhau trực diện. Không cho người ta có thời gian suy nghĩ hay phân tích. Ngay tại chỗ, cơ phong được đẩy thẳng trở lại.

Cách ứng đối này khác với Qui Sơn. Qui Sơn bày ra phong thái ung dung rộng rãi, còn Ngũ Phong thì dứt khoát, sắc bén.

Người học Thiền đời sau thường quen đi theo lối cũ, chỉ biết lần mò dưới cái giá đã dựng sẵn, nên không thể thoát ra khỏi đầu mối ban đầu của câu hỏi. Vì thế cổ nhân mới nói: muốn được thân thiết với đạo thì đừng đem câu hỏi đi hỏi lại.

Chỗ đáp của Ngũ Phong là dứt ngay từ đầu. Nghe qua tưởng như đơn giản, nhưng thật ra rất thú vị.

Sau khi nghe câu đáp ấy, Bá Trượng nói: “Ở nơi không người, ta sẽ vạch trán mà nhìn ngươi.”

Câu nói này khiến người nghe phải tự hỏi: rốt cuộc Bá Trượng đã thừa nhận hay chưa thừa nhận Ngũ Phong? Câu ấy biểu thị sự sống hay sự chết?

Thật ra trong cơ phong ấy, Bá Trượng chỉ nhẹ nhàng chỉ ra một điểm, để người học tự mình xoay chuyển.

Bài tụng cổ

Tuyết Đậu tụng rằng:

“Hòa thượng cũng dẹp hết,
Trên trận long xà xem mưu lược.
Khiến người thường nhớ Lý tướng quân,
Muôn dặm bên trời chim ngạc bay.”

Giải tụng

Câu “Hòa thượng cũng dẹp hết” được Tuyết Đậu nêu lên rồi đẩy thêm một bước: “Trên trận long xà xem mưu lược.”

Ông ví cuộc đối đáp giữa thầy và trò giống như hai đạo quân trên chiến trường. Trong trận thế long xà, quân lính chợt ra chợt vào, bảy dọc tám ngang, biến hóa khó lường. Chỉ có người tướng tài mới điều khiển được thế trận ấy.

Người có đại mưu lược dù chỉ một mình một ngựa vẫn có thể xông vào trận địa, ra vào tự tại. Không ai có thể vây hãm được. Nếu không phải là bậc như vậy thì làm sao hiểu được mưu lược của chiến trường.

Ba bài tụng của Tuyết Đậu trong loạt công án này đều bày ra ý nghĩa như vậy: mỗi vị Thiền sư ứng đối giống như một bậc tướng lĩnh, tùy cơ mà biến hóa.

Tuyết Đậu lại nhắc đến Lý tướng quân, tức danh tướng Lý Quảng đời Hán, nổi tiếng với tài bắn cung thần diệu. Có câu nói rằng chỉ một mũi tên của ông cũng có thể hạ một con chim bay nơi muôn dặm.

Trong bài tụng này, câu hỏi của Bá Trượng được ví như con chim ngạc bay nơi chân trời, còn câu đáp của Ngũ Phong giống như mũi tên thần bắn trúng đích.

Tuyết Đậu khen ngợi Ngũ Phong, nhưng cũng tự nói rằng khi quá say sưa tán thán như vậy thì bản thân mình lại rơi vào bùn nước, nghĩa là vẫn còn mắc vào lời nói.

Phật học ứng dụng

Công án này nhấn mạnh sự trực tiếp của trí tuệ. Khi gặp câu hỏi khó, nhiều người thường tìm cách phân tích dài dòng. Nhưng trong Thiền, đôi khi sự sáng suốt lại nằm ở phản ứng tức thời, không bị trói buộc bởi suy nghĩ.

Ngũ Phong không tìm cách giải thích câu hỏi của thầy. Ông chỉ xoay ngược lại chính người hỏi. Chính sự linh hoạt ấy cho thấy tâm không bị mắc kẹt vào ngôn ngữ.

Trong đời sống, khi đối diện với những vấn đề phức tạp, điều quan trọng không phải là tìm một lời giải hoàn hảo, mà là giữ được sự tỉnh táo để thấy rõ bản chất của tình huống.