Nham Đầu hỏi vị tăng về “thâu kiếm sau loạn Hoàng Sào”. Một câu hỏi khiến người học lộ rõ chỗ thấy.
Công án Thiền
Nham Đầu Toàn Hoát hỏi một vị tăng:
“Ông từ đâu đến?”
Vị tăng thưa:
“Con từ Tây Kinh đến.”
Nham Đầu hỏi tiếp:
“Sau khi giặc Hoàng Sào đi qua rồi, ông có thâu được kiếm không?”
Vị tăng đáp:
“Thâu được.”
Nham Đầu liền đưa cổ ra và nói:
“Hè!”
Vị tăng nói:
“Đầu thầy rụng rồi.”
Nham Đầu bật cười lớn.
Sau đó vị tăng này đến gặp Tuyết Phong Nghĩa Tồn.
Tuyết Phong hỏi:
“Ông từ đâu đến?”
Vị tăng đáp:
“Con từ chỗ Nham Đầu đến.”
Tuyết Phong hỏi:
“Có lời gì không?”
Vị tăng liền thuật lại toàn bộ câu chuyện.
Nghe xong, Tuyết Phong đánh ba mươi gậy rồi đuổi ra.
Giải thích công án
Người hành cước trong Thiền tông phải có con mắt sáng, biết quan sát và nhận ra cơ phong của bậc tông sư.
Vị tăng này tuy có vẻ lanh lẹ như sao băng, nhưng khi gặp Nham Đầu liền bị khám phá. Khi được hỏi “có thâu được kiếm không”, ông đáp “thâu được”, liền tự bộc lộ chỗ thấy của mình.
Người học đạo nếu chỉ dùng lời nói đối đáp thì khó tránh khỏi rơi vào khuôn sáo. Khi Nham Đầu đưa cổ ra và nói “Hè!”, đó chính là thử thách trực tiếp. Vị tăng nói “Đầu thầy rụng”, tưởng như đã đáp trúng, nhưng thực ra vẫn chưa thấy hết ý.
Vì vậy Nham Đầu chỉ cười lớn.
Trong tiếng cười ấy có ý sâu xa. Người hiểu được tiếng cười ấy có thể đi dọc ngang trong thiên hạ.
Câu chuyện này gợi nhớ đến một công án khác. Khi còn hành cước, một thiền tăng tên Long Nha Cư Độn từng hỏi Đức Sơn Tuyên Giám:
“Nếu con cầm kiếm Mạc Da muốn lấy đầu thầy thì sao?”
Đức Sơn liền đưa cổ ra nói:
“Hè!”
Long Nha nói:
“Đầu thầy rụng.”
Đức Sơn liền quay về phương trượng.
Sau này Long Nha kể lại với Động Sơn Lương Giới. Động Sơn hỏi:
“Khi ấy Đức Sơn nói gì?”
Long Nha đáp:
“Không nói gì.”
Động Sơn nói:
“Không nói thì gác lại, thử mượn đầu Đức Sơn rụng xem.”
Ngay câu nói ấy Long Nha liền đại ngộ.
So với câu chuyện này, công án của Nham Đầu thuộc cùng một loại thử thách.
Tiếng cười của Nham Đầu không phải là cười đùa bình thường. Trong đó có cả quyền và thật, chiếu và dụng, sống và chết.
Vị tăng sau đó đến gặp Tuyết Phong. Là bạn đồng tham của Nham Đầu, Tuyết Phong biết rõ chỗ rơi của câu chuyện. Nhưng ông không giải thích, chỉ đánh ba mươi gậy rồi đuổi ra.
Đó là cách của bậc tông sư: không nói thẳng, không phá vỡ cơ duyên, mà buộc người học phải tự thấy.
Bài tụng cổ
Hoàng Sào giặc dứt từng thâu kiếm
Cười lớn lại là tác giả tri
Ba mươi gậy hãy còn tha nhẹ
Được tiện nghi là mất tiện nghi.
Giải tụng
Hai câu đầu nói rằng sau loạn Hoàng Sào, chuyện thâu kiếm chỉ là cớ để thử người.
Tiếng cười của Nham Đầu chính là chỗ thâm diệu. Chỉ người thật sự hiểu mới biết trong tiếng cười ấy có điều gì.
Trong đó có cả sự sống và cái chết, có chiếu soi và vận dụng.
Hai câu sau nói về việc Tuyết Phong đánh ba mươi gậy. Thực ra đó vẫn còn là nhẹ.
Vị tăng trước sau vẫn giữ một cách hiểu cũ, không thấy được chỗ chuyển của cơ phong. Vì vậy Tuyết Phong chỉ theo phép mà hành, đánh rồi đuổi đi.
Câu cuối cùng nhắc rằng: khi tưởng mình đã chiếm được tiện nghi, thực ra lại đánh mất cơ hội.
Phật học ứng dụng
Công án này nhắc rằng trong việc học đạo, lanh miệng và đối đáp nhanh chưa phải là trí tuệ thật.
Nhiều khi người học tưởng mình đã hiểu và chiếm được lợi thế trong tranh luận. Nhưng chính lúc ấy lại đánh mất cơ hội thấy được chân lý.
Chỉ khi buông bỏ ý muốn thắng thua và nhìn thẳng vào thực tại thì mới có thể hiểu được ý sâu của công án.
Trung Đạo
Khi tưởng đã nắm được lợi thế, chính là lúc đánh mất điều quan trọng nhất.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh