> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 65: Ngoại Đạo và Bóng Roi

Ngoại đạo hỏi Phật về lời và không lời. Phật lặng thinh, ngoại đạo liền ngộ. Ví như ngựa hay thấy bóng roi liền chạy.

Công án Thiền

Một vị ngoại đạo đến hỏi Thích Ca Mâu Ni:

“Con không hỏi điều có lời, cũng không hỏi điều không lời.”

Đức Phật im lặng trong giây lát.

Ngoại đạo liền tán thán:

“Thế Tôn thật đại từ đại bi, đã vẹt mây mù cho con, khiến con được vào.”

Sau khi ngoại đạo rời đi, A Nan hỏi:

“Người ấy đã chứng được điều gì mà nói rằng mình được vào?”

Đức Phật đáp:

“Như con ngựa hay trong đời, vừa thấy bóng roi liền chạy.”

Giải thích công án

Nếu chỉ xét trên ngôn ngữ thì kinh điển của Tam thừa, mười hai bộ giáo đều đầy đủ lời nói. Nói hay không nói đều có thể lập thành lý luận.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì việc các Tổ sư truyền pháp từ Tây sang Đông để làm gì?

Trong nhiều công án trước đây, điều quan trọng không phải là lời nói mà là chỗ rơi của tâm. Nếu chỉ suy đoán bằng ý thức thì khó có thể chạm đến.

Công án này từ xưa đến nay có nhiều người giải thích khác nhau. Có người nói Đức Phật im lặng. Có người nói Ngài ngồi yên không đáp. Có người cho rằng đó chỉ là sự lặng thinh.

Những cách hiểu như vậy đều chưa chạm được cốt lõi.

Sự việc này không nằm hoàn toàn trong ngôn ngữ, nhưng cũng không rời khỏi ngôn ngữ. Chỉ cần khởi một niệm suy nghĩ phân biệt thì đã cách xa ý chỉ ngàn dặm.

Ngoại đạo kia sau khi tỉnh ngộ mới hiểu rằng chân lý không ở đây, cũng không ở kia; không phải đúng, cũng không phải sai.

Vậy rốt cuộc là gì?

Một thiền sư từng tụng:

“Duy Ma không nín cũng không lặng,
Ngồi yên bàn luận đã thành sai,
Trong giáp suy mao ánh sáng lạnh,
Ngoại đạo thiên ma đều bó tay.”

Có vị tăng tên Thường ở chùa Bá Trượng đến tham học với Pháp Nhãn Văn Ích. Pháp Nhãn bảo ông quán chiếu công án này.

Một hôm Pháp Nhãn hỏi:

“Ông đang quán nhân duyên nào?”

Thường đáp:

“Công án ngoại đạo hỏi Phật.”

Pháp Nhãn nói:

“Thử nói xem.”

Thường vừa định mở miệng thì Pháp Nhãn liền bảo:

“Dừng! Dừng! Ông định hiểu theo chỗ im lặng sao?”

Ngay câu nói ấy, Thường bỗng nhiên đại ngộ.

Sau này ông thường dạy học trò rằng: nếu còn suy nghĩ và phân tích thì vẫn chưa thấy triệt để.

Ngoại đạo kia vốn là người thông hiểu kinh luận, tự cho mình là bậc trí giả. Ông đi khắp nơi tìm người tranh luận, muốn thử thách trí tuệ của Phật.

Nhưng trước câu hỏi ấy, Đức Phật không tốn một lời.

Chỉ một khoảng lặng, ngoại đạo đã tự tỉnh.

Vì thế ông mới nói: “Thế Tôn đại từ đại bi, vẹt mây mù cho con.”

Cái từ bi ấy nằm ở đâu?

Một thiền sư giải thích: giống như khi dồn con chó vào góc tường, không còn đường thoát, nó buộc phải quay đầu lại. Ngay lúc quay đầu ấy, sự linh hoạt liền xuất hiện.

Nếu buông hết mọi so đo phải trái, tình thức lắng xuống, kiến chấp tiêu tan thì chân tướng tự nhiên hiển lộ.

Bài tụng cổ

Cơ luân chưa từng chuyển
Chuyển ắt chạy hai đầu

Gương sáng chợt đến đài
Liền đó phân tốt xấu

Tốt xấu phân chừ mây mù khai
Cửa từ đâu đấy sanh trần ai

Nhân suy ngựa giỏi bóng roi thấy
Ngàn dặm truy phong gọi được về

Gọi được về, khảy móng tay ba cái.

Giải tụng

Hai câu đầu nói rằng cơ vận của đạo vốn chưa từng chuyển động. Nhưng khi đã chuyển thì lập tức rơi vào hai đầu đối đãi: có và không.

Ngoại đạo khi hỏi: “Không hỏi có lời, cũng không hỏi không lời”, chính là chạm đến chỗ toàn cơ.

Đức Phật hiểu căn cơ ấy nên chỉ lặng thinh giây lát. Chính sự im lặng ấy làm cho cơ luân xoay chuyển.

Ngoại đạo lập tức hiểu ra, không rơi vào có, cũng không rơi vào không; không mắc vào được mất, cũng không phân biệt phàm thánh.

Hai bên đều dứt.

Đức Phật vừa lặng im, ông liền lễ bái.

Người đời nay phần lớn hoặc rơi vào “có”, hoặc rơi vào “không”, cứ chạy qua chạy lại giữa hai đầu ấy.

Tuyết Đậu nói rằng khi gương sáng đặt lên đài thì mọi hình tượng tự nhiên hiện rõ. Không cần cố gắng phân biệt, mọi tốt xấu đều tự bày ra.

Ngoại đạo nói rằng mây mù đã được vẹt tan. Nhưng rốt cuộc ông bước vào đâu?

Điều này mỗi người phải tự tham cứu, tự chứng nghiệm.

Dù đi, đứng, ngồi hay nằm, nếu thấy được thì tất cả đều hiện thành, không cần thêm bớt một mảy may.

Nếu vừa khởi ý suy tính thì lập tức che lấp mất con đường.

Cả thế giới này chính là cửa đại từ đại bi của Phật. Nếu thấu suốt được thì không cần thêm bất cứ dấu ấn nào.

Câu “ngựa hay thấy bóng roi” là lời khen dành cho người căn cơ lanh lợi. Con ngựa tốt vừa thấy bóng roi đã phóng đi ngàn dặm; khi gọi về cũng lập tức quay lại.

Đó là người chỉ cần một động liền chuyển, một lời liền hiểu.

Khi gọi được về rồi, chỉ cần khảy móng tay ba cái — tất cả đã rõ.