> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 60: Vân Môn Cây Gậy Hóa Rồng

Công án Bích Nham Lục tắc 60: Vân Môn nói cây gậy hóa rồng nuốt cả càn khôn. Một công án phá chấp ngôn ngữ, chỉ thẳng tâm người học Thiền.

Công án Thiền

Một hôm, Vân Môn Văn Yển cầm cây gậy chỉ vào đại chúng rồi nói:

“Cây gậy này hóa thành rồng, nuốt hết cả càn khôn rồi. Vậy núi sông đất liền hiện giờ ở chỗ nào?”

Giải thích công án

Vân Môn nói rằng cây gậy hóa thành rồng và nuốt hết càn khôn. Lời nói này thoạt nghe tưởng như nghịch lý, nhưng lại chính là chỗ để thử người học. Nếu có người cho rằng thật có chuyện ấy, thì đã rơi vào mê mờ; nếu nói hoàn toàn không có, thì lại rơi vào chỗ chết cứng. Người học phải thấy được chỗ dụng ý của Vân Môn, nếu không thì hoàn toàn bỏ lỡ cơ phong.

Nếu ai không hiểu chỗ đặc biệt trong lời dạy của Vân Môn, thường sẽ giải thích rằng đây chỉ là dùng hình sắc để nói về tâm, hoặc mượn vật để bày ra đạo lý. Nhưng cách giải thích ấy không chạm được vào cốt tủy của Thiền. Ngay cả Thích Ca Mâu Ni trong bốn mươi chín năm thuyết pháp cũng không rơi vào loại luận giải ấy. Nếu chỉ là dùng vật để nói lý, vì sao Ngài lại đưa cành hoa trước đại chúng, để rồi Ma-ha Ca-diếp mỉm cười? Sau đó Phật nói rằng mình có “chánh pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm” trao cho Ca-diếp. Đó đâu phải chỉ là một sự truyền dạy bằng ngôn ngữ.

Người học Thiền tự xưng là khách dưới cửa Tổ sư thì phải hiểu được ý nghĩa của sự truyền tâm này. Nếu trong tâm còn chứa một vật gì đó, thì núi sông đất liền vẫn hiện ra rõ ràng trước mắt; nếu trong tâm không còn một vật, thì bên ngoài cũng không còn một mảy may. Khi ấy không còn chuyện lý hợp với trí hay cảnh hợp với thần nữa. Bởi vì một khi đã hiểu thì tất cả đều hiểu, một khi sáng thì mọi thứ đều sáng.

Thiền sư Trường Sa Cảnh Sầm từng nói: “Người học đạo mà không biết chân, chỉ vì từ xưa nhận thức thần làm mình. Chính thức thần ấy là gốc sinh tử vô lượng kiếp, kẻ mê lầm lại gọi đó là bản lai nhân.” Nếu người học có thể phá vỡ năm uẩn và mười tám giới, khiến thân và tâm hòa làm một, ngoài thân không còn gì dư thừa, thì vẫn chưa đạt được một nửa của con đường, huống nữa là nói chuyện “tức sắc minh tâm” hay “mượn vật bày lý”.

Người xưa từng nói: “Một hạt bụi vừa dấy, đại địa liền thâu.” Nhưng hạt bụi ấy là hạt bụi nào? Nếu nhận ra được hạt bụi ấy thì cũng hiểu được cây gậy của Vân Môn. Khi cây gậy được đưa lên, toàn bộ diệu dụng tung hoành liền hiện bày.

Tuy vậy, chỉ cần nói ra những điều này thì đã trở thành dây leo rối rắm. Huống chi lại nói cây gậy hóa rồng. Tạng chủ Khánh từng hỏi: trong năm ngàn bốn mươi tám quyển kinh điển có chỗ nào nói như thế chăng?

Vân Môn có khi chỉ cần đưa cây gậy lên là đã biểu hiện trọn vẹn cơ phong và đại dụng, linh động vì người mà khai thị. Thiền sư Ba Tiêu từng nói rằng lỗ mũi của Thiền tăng đều nằm trên đầu cây gậy. Vĩnh Gia Huyền Giác cũng nói: “Không phải tiêu mất hình tướng mà truyền pháp rỗng không; cây gậy báu của Như Lai vẫn còn dấu vết.”

Người xưa kể rằng khi Phật còn tu hạnh Bồ-tát, gặp Phật Nhiên Đăng, Ngài đã trải tóc trên bùn để đón Phật đi qua. Khi ấy Nhiên Đăng nói nơi này nên dựng một ngôi chùa. Một vị thiên tử liền cắm một cọng cỏ xuống đất và nói rằng chùa đã dựng xong. Hãy thử nói xem, tin tức ấy từ đâu mà có?

Các Tổ sư thường nói: trên đầu cây gậy là chỗ chứng nghiệm, dưới tiếng hét là chỗ tiếp nhận. Vậy rốt cuộc tiếp nhận điều gì? Nếu có người hỏi cây gậy là gì, rồi lăn nhào xuống đất hay vỗ tay cười lớn, tất cả những hành động ấy cũng chỉ là trò đùa tinh thần, hoàn toàn không dính dáng đến ý chỉ của công án.

Vì thế, Tuyết Đậu Trùng Hiển đã làm bài tụng sau đây.

Bài tụng cổ

Cây gậy này nuốt càn khôn
Luống nói hoa đào sóng đưa

Đốt đuôi nào bởi gom mây cuộn mù
Phơi mang nào hẳn vỡ mật mất hồn

Niêm rồi vậy
Nghe chẳng nghe

Phải là sạch trọi thong dong
Thôi lại lăng xăng rối rắm

Bảy mươi hai gậy vẫn tha nhẹ
Một trăm năm mươi khó cho anh.

Giải tụng

Trong bài tụng này, Tuyết Đậu không theo lối nói “cây gậy hóa rồng” của Vân Môn mà trực tiếp nói rằng cây gậy nuốt cả càn khôn. Ông muốn phá bỏ mọi tưởng tượng của người học, nên nói rằng chuyện rồng hay hoa đào trôi sóng cũng chỉ là lời nói suông.

Theo truyền thuyết, tại cửa Võ môn có ba tầng sóng lớn. Mỗi năm vào tháng ba, hoa đào theo dòng nước trôi xuống. Những con cá lớn nếu bơi ngược dòng và nhảy qua ba tầng sóng ấy sẽ hóa thành rồng. Tuyết Đậu nhắc đến chuyện này để nói rằng dù có hóa thành rồng cũng chỉ là một cách nói tượng trưng.

Câu “đốt đuôi nào bởi gom mây cuộn mù” ám chỉ việc cá vượt qua Long môn sẽ bị lửa trời đốt đuôi rồi bay lên cùng mây gió. Nhưng theo Tuyết Đậu, ngay cả chuyện hóa rồng và bay lên mây cũng không phải chỗ chân thật.

Câu “phơi mang nào hẳn vỡ mật mất hồn” nhắc đến lời trong kinh Hoa Nghiêm rằng cảnh giới của Bồ-tát giống như cá vượt Long môn, nếu không qua được thì phải phơi mình nơi bãi cạn. Tuyết Đậu nói rằng nếu đã bị đánh bật trở lại thì dẫu có kinh hãi cũng vô ích.

Đến hai câu “niêm rồi vậy, nghe chẳng nghe”, ông nói rằng tất cả đã được quét sạch trong một lần. Người học phải đạt đến trạng thái hoàn toàn trống sạch, tự tại thong dong, không còn lăng xăng rối rắm.

Nếu vẫn còn rối loạn suy nghĩ thì coi như đã mất cây gậy của Vân Môn. Khi ấy, dù chỉ đáng bị bảy mươi hai gậy cũng đã là nhẹ; nếu còn mê muội hơn nữa thì một trăm năm mươi gậy cũng khó tha.

Sau khi tụng xong, Tuyết Đậu cầm cây gậy bước xuống pháp tòa. Đại chúng thấy vậy liền tản ra khắp nơi.

Phật học ứng dụng

Công án này chỉ ra rằng trong việc tu học, con người thường bám vào khái niệm và hình ảnh để hiểu đạo. Nhưng Thiền tông không muốn người học dừng lại ở những biểu tượng ấy.

“Cây gậy hóa rồng” không phải là câu chuyện thần thoại mà là cách phá vỡ thói quen suy nghĩ. Khi tâm còn bám vào ý niệm, thế giới vẫn đầy núi sông đất liền; khi tâm buông hết, mọi phân biệt tự nhiên lặng xuống.

Trong đời sống, điều này nhắc rằng nhiều vấn đề của con người phát sinh từ việc bám chặt vào quan điểm và suy nghĩ của mình. Khi buông bớt sự chấp trước ấy, ta có thể nhìn sự việc rộng mở và tự tại hơn.