Công án Thiền trong Bích Nham Lục: Tăng hỏi Triệu Châu về câu “Chí đạo không khó, duy hiềm giản trạch”. Một câu đáp khiến người nghe phải suy ngẫm nhiều năm.
Công án Thiền
Một vị Tăng hỏi Triệu Châu Tòng Thẩm:
“Chí đạo không khó, duy hiềm giản trạch – câu này có phải là sào huyệt của người đời không?”
Triệu Châu đáp:
“Đã có người hỏi tôi câu này, mà đến nay năm năm rồi vẫn còn bối rối.”
Giải thích công án
Triệu Châu suốt đời ít khi dùng gậy hay hét để dạy người, nhưng cơ phong của ông lại sắc bén không kém bất kỳ ai.
Vị Tăng trong công án này đặt ra một câu hỏi rất kỳ lạ.
Câu “Chí đạo không khó, duy hiềm giản trạch” vốn xuất phát từ Tín Tâm Minh của Tăng Xán.
Trong Thiền tông, câu này thường được dùng để thử người học.
Nhưng vị Tăng lại hỏi thêm một tầng nữa:
“Có phải câu này chính là cái bẫy – cái sào huyệt khiến người đời mắc kẹt không?”
Đây là một câu hỏi rất sắc.
Nếu người đáp không phải bậc Tông sư thì rất dễ rơi vào tranh luận.
Câu đáp của Triệu Châu
Triệu Châu chỉ nói:
“Đã có người hỏi tôi câu này, mà năm năm rồi vẫn còn bối rối.”
Thoạt nghe tưởng như một câu nói bình thường.
Nhưng trong Thiền, đây là một đòn cực mạnh.
Chỗ hỏi của vị Tăng giống như vách đá cao ngàn trượng.
Chỗ đáp của Triệu Châu cũng không hề thấp hơn.
Ông không giải thích, không tranh luận, không phá bỏ.
Ông chỉ đưa người nghe vào một tình thế: bối rối.
Bối rối là gì?
Trong Thiền, “bối rối” không phải là không hiểu.
Mà là đưa người học ra khỏi mọi cách hiểu quen thuộc.
Nếu còn cố gắng tìm ý nghĩa bằng suy nghĩ thì sẽ càng rối.
Nếu buông bỏ tìm kiếm thì có thể thấy được điều khác.
Vì vậy, câu nói của Triệu Châu không phải là trả lời.
Nó là một chiếc bẫy khác – nhưng là chiếc bẫy để phá mọi chiếc bẫy.
Câu chuyện về Tông Đạo Giả
Có một Thiền tăng tên Tông Đạo Giả từng theo học Tuyết Đậu Trùng Hiển.
Tuyết Đậu dạy ông tham câu:
“Chí đạo không khó, duy hiềm giản trạch.”
Một hôm Tuyết Đậu hỏi:
“Ý nghĩa câu này là gì?”
Tông Đạo Giả đáp:
“Súc sanh! Súc sanh!”
Sau này khi làm trụ trì ở Đầu Tử, người ta hỏi:
“Tông phong của Đạo giả là gì?”
Ông đáp:
“Cà-sa gói giày cỏ.”
Người hỏi lại:
“Ý nghĩa thế nào?”
Ông nói:
“Dưới chân trần toàn gai góc.”
Những câu trả lời này đều giống nhau ở một điểm:
không cho người hỏi chỗ bám vào.
Bài tụng cổ
Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:
Voi chúa gầm gừ
Sư tử hầm hét
Nói bàn vô vị
Miệng người bít lấp
Nam bắc đông tây
Quạ bay thỏ chạy.
Giải tụng
Hai câu đầu:
“Voi chúa gầm gừ, sư tử hầm hét”
Đó là khí lực của câu nói Triệu Châu.
Chỉ một câu “năm năm còn bối rối” đã giống như tiếng gầm của voi chúa hay sư tử.
Bốn câu sau nói rằng:
Mọi bàn luận trở nên vô vị,
mọi miệng lưỡi đều bị chặn lại.
Không còn chỗ để tranh luận.
Đến câu cuối:
“Nam bắc đông tây – quạ bay thỏ chạy.”
Tất cả đều tan tác.
Không còn dấu vết.
Phật học ứng dụng
Người học đạo thường tìm một câu trả lời rõ ràng.
Nhưng trong Thiền, câu trả lời thật sự đôi khi chính là đặt người học vào trạng thái không thể hiểu bằng trí óc.
Khi mọi lý luận đều sụp đổ, lúc ấy mới có cơ hội thấy điều chân thật.
Trung Đạo
Có khi một câu trả lời đúng nhất là câu khiến người ta bối rối nhiều năm.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh