> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 55 – Đạo Ngô Đến Nhà Cúng Điếu

Công án Thiền trong Bích Nham Lục: Đạo Ngô từ chối nói về sanh tử, Tiệm Nguyên đánh thầy rồi sau mới ngộ. Công án hé mở chỗ vượt ngoài ngôn cú.

Công án Thiền

Đạo Ngô cùng Tiệm Nguyên đến nhà một Phật tử để cúng điếu. Đứng trước quan tài, Tiệm Nguyên vỗ vào đó rồi hỏi:

“Sanh ư? Tử ư?”

Đạo Ngô đáp:

“Sanh cũng chẳng nói, tử cũng chẳng nói.”

Tiệm Nguyên hỏi tiếp:

“Vì sao chẳng nói?”

Đạo Ngô chỉ đáp:

“Chẳng nói, chẳng nói.”

Hai thầy trò ra về. Đi được một đoạn giữa đường, Tiệm Nguyên nói:

“Hòa thượng mau vì con nói. Nếu không nói, con sẽ đánh Hòa thượng.”

Đạo Ngô đáp:

“Đánh thì mặc đánh, nói thì chẳng nói.”

Tiệm Nguyên liền đánh thầy.

Sau khi Đạo Ngô tịch, Tiệm Nguyên đến gặp Thạch Sương và thuật lại câu chuyện trước kia.

Thạch Sương cũng nói:

“Sanh cũng chẳng nói, tử cũng chẳng nói.”

Tiệm Nguyên hỏi:

“Vì sao chẳng nói?”

Thạch Sương đáp:

“Chẳng nói, chẳng nói.”

Ngay nơi lời nói ấy, Tiệm Nguyên bỗng có tỉnh ngộ.

Một hôm, Tiệm Nguyên cầm cái mai đi trên pháp đường, đi từ đông sang tây, rồi từ tây sang đông.

Thạch Sương hỏi:

“Ông làm gì vậy?”

Tiệm Nguyên đáp:

“Tìm linh cốt của tiên sư.”

Thạch Sương nói:

“Nước dâng lênh láng, sóng dậy ngập trời, tìm cái gì là linh cốt tiên sư?”

Tiệm Nguyên đáp:

“Nên khéo gắng sức.”

Giải thích công án

Khi Đạo Ngô và Tiệm Nguyên đến nhà Phật tử cúng điếu, vừa đứng trước quan tài thì Tiệm Nguyên liền vỗ vào đó hỏi: “Sanh ư? Tử ư?” Đây chính là đem thẳng vấn đề sanh tử đặt ngay trước mắt.

Đạo Ngô đáp: “Sanh cũng chẳng nói, tử cũng chẳng nói.” Nếu ngay nơi câu nói này mà thấu được, biết quay trở về chính mình, thì đó chính là then chốt vượt thoát sanh tử.

Nếu không hiểu được, người ta thường chỉ đối diện rồi lầm lạc, chạy theo lời nói mà thôi.

Hãy xem cổ nhân, trong mọi oai nghi đi đứng nằm ngồi đều không rời việc này. Ngay trước quan tài, Tiệm Nguyên hỏi “sanh hay tử”, còn Đạo Ngô không dời một mảy tơ, chỉ nói “sanh cũng chẳng nói, tử cũng chẳng nói”.

Nhưng Tiệm Nguyên lại chạy theo ngôn cú, hỏi tiếp “vì sao chẳng nói”. Đạo Ngô vẫn đáp “chẳng nói, chẳng nói”.

Đạo Ngô thật là đem tấm lòng chân thật chỉ thẳng, nhưng Tiệm Nguyên vẫn chưa tỉnh, nên trên đường về còn đòi thầy phải nói, nếu không sẽ đánh.

Đạo Ngô vẫn với tâm từ bi tha thiết mà nói: “Đánh thì mặc đánh, nói thì chẳng nói.”

Tiệm Nguyên liền đánh thật.

Dù vậy, ở đây vẫn là Tiệm Nguyên chiếm được một bước. Nhưng dù máu tâm của Đạo Ngô nhỏ từng giọt như thế, Tiệm Nguyên vẫn chưa thể lãnh hội.

Sau khi bị đánh, Đạo Ngô còn bảo Tiệm Nguyên nên đi ngay, kẻo trong chùa biết chuyện sẽ gây họa cho ông. Lòng từ bi của Đạo Ngô thật sâu xa.

Về sau, Tiệm Nguyên đến ở một nơi khác. Một hôm nghe một cư sĩ tụng phẩm Phổ Môn trong kinh Pháp Hoa: “Nếu nên dùng thân Tỳ-kheo được độ, liền hiện thân Tỳ-kheo mà vì thuyết pháp…” Ngay lúc ấy ông bỗng đại ngộ.

Tiệm Nguyên than rằng: trước kia mình đã lầm trách thầy, đâu biết rằng việc này không nằm trong ngôn cú.

Sau đó ông đến gặp Thạch Sương kể lại chuyện xưa. Thạch Sương cũng lặp lại đúng câu nói của Đạo Ngô: “Sanh cũng chẳng nói, tử cũng chẳng nói.”

Lần này nghe xong, Tiệm Nguyên liền tỉnh.

Một hôm ông cầm cái mai đi qua đi lại trên pháp đường, ý muốn trình bày chỗ hiểu của mình. Khi nói rằng mình đi tìm “linh cốt của tiên sư”, Thạch Sương liền nói: “Nước dâng lênh láng, sóng dậy ngập trời, tìm cái gì là linh cốt tiên sư?”

Đó chính là chỗ cắt đứt mọi dấu vết.

Nếu ngay nơi câu “chẳng nói chẳng nói” mà tiến vào được, thì từ đầu đến cuối đều là toàn cơ thọ dụng. Nhưng nếu khởi tâm suy nghĩ tìm hiểu bằng đạo lý, thì càng khó thấy.

Tiệm Nguyên đáp: “Nên khéo gắng sức.” Sau khi ngộ rồi, lời nói của ông tự nhiên kỳ đặc.

Bài tụng cổ

Tuyết Đậu tụng rằng:

Thỏ ngựa có sừng,
Trâu dê không sừng.
Bặt lông bặt sợi,
Như núi như non.

Linh cốt vàng ròng nay vẫn còn,
Sóng dậy ngập trời chỗ nào đến.
Không chỗ đến,
Chiếc dép về Tây từng lạc mất.

Giải tụng

Tuyết Đậu tụng công án này bằng những hình ảnh nghịch lý để chỉ thẳng chỗ vượt ngoài phân biệt.

Ông nói: “Thỏ ngựa có sừng, trâu dê không sừng.” Thỏ và ngựa vốn không có sừng, trâu và dê lại có sừng. Vì sao lại nói ngược như vậy?

Đó không phải để nói chuyện đúng sai, mà để phá vỡ thói quen phân biệt của người học.

Nếu hiểu theo lý luận thì hoàn toàn không dính dáng. Nhưng cổ nhân biến hóa vô cùng, hiện thần thông như vậy chỉ nhằm phá tan hang ổ chấp trước của người học đạo.

Bốn câu đầu “thỏ ngựa có sừng… như núi như non” giống như viên ngọc ma-ni được đặt ngay trước mắt.

Những câu sau chỉ dựa theo công án mà kết luận.

“Linh cốt vàng ròng nay vẫn còn, sóng dậy ngập trời chỗ nào đến” là nhắc lại lời của Thạch Sương: khi khắp nơi đều là sóng lớn, thì còn tìm đâu linh cốt.

Câu “không chỗ đến” nói rằng nơi ấy vốn không có chỗ để đến hay để đi.

Cuối cùng Tuyết Đậu nói: “Chiếc dép về Tây từng lạc mất.” Đây là chỗ chuyển thân. Cổ nhân từng nói: người học nên tham câu sống, đừng tham câu chết.

Nếu đã đánh mất ngọn lửa sống kia, thì tranh luận bao nhiêu cũng vô ích.

Phật học ứng dụng

Công án này chỉ ra rằng vấn đề sanh tử không thể giải quyết bằng lý luận hay lời nói. Khi tâm còn truy hỏi bằng khái niệm, thì càng hỏi càng xa.

Thiền không phủ nhận sanh tử, nhưng cũng không đặt nó trong hai phạm trù đối lập. Khi thấy được bản tâm, sanh và tử chỉ là những hiện tượng đi qua.

Trong đời sống, con người thường muốn có câu trả lời rõ ràng cho mọi vấn đề. Nhưng có những câu hỏi chỉ có thể hiểu bằng trực nhận, không thể nắm bắt bằng lời.

Sự thực hành vì vậy nằm ở chỗ quay lại chính mình, chứ không phải tìm kiếm đáp án ở bên ngoài.