> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 49: Cá Vàng Thủng Lưới

Công án “Cá vàng thủng lưới” trong Bích Nham Lục ghi lại cuộc đối đáp giữa Tam Thánh và Tuyết Phong, làm rõ cơ phong sống động của bậc tác gia Thiền môn.

Công án Thiền

Thiền sư Tam Thánh Huệ Nhiên đến hỏi Tuyết Phong Nghĩa Tồn:

“Cá vàng vọt khỏi lưới, chưa biết lấy gì làm thức ăn?”

Tuyết Phong đáp:

“Đợi ông ra khỏi lưới rồi, ta sẽ nói cho ông.”

Tam Thánh nói:

“Là thiện tri thức của một ngàn năm trăm người mà thoại đầu cũng không biết.”

Tuyết Phong đáp:

“Lão tăng trụ trì nhiều việc.”

Giải thích công án

Trong cuộc đối đáp này, Tuyết Phong và Tam Thánh một người tiến một người thoái, một người đẩy một người kéo, nhưng rốt cuộc cũng khó phân ai thắng ai. Điều cần thấy không phải hơn thua, mà là con mắt của hai bậc tôn túc.

Tam Thánh vốn là đệ tử đắc pháp của Lâm Tế Nghĩa Huyền. Sau khi được ấn chứng, ông đi khắp nơi tham vấn, đến đâu cũng được tôn trọng như bậc cao khách. Câu hỏi của ông ở đây không phải dễ hiểu. Người nghe thường tìm mãi mà không nắm được ý.

Ông hỏi: “Cá vàng vọt phủng lưới, chưa biết lấy gì làm thức ăn?”

Con cá vàng vọt khỏi lưới là hình ảnh chỉ người vượt ra khỏi mọi ràng buộc của thế gian và giáo lý. Cá bình thường ăn mồi, nhưng cá đã vọt khỏi lưới thì không còn bị dụ bởi mồi thơm nữa. Vậy khi đã vượt ra ngoài tất cả, lấy gì làm thức ăn?

Câu hỏi ấy không dính đến lý luận Phật pháp hay giáo nghĩa, mà trực tiếp chỉ vào cảnh giới tự do của người tu.

Tuyết Phong là bậc tác gia, không trả lời thẳng. Ông nói:

“Đợi ông ra khỏi lưới rồi, ta sẽ nói cho ông.”

Trong tông Dương Kỳ, kiểu hỏi này gọi là “trình giải”, còn trong tông Tào Động gọi là “mượn việc”. Ý là mượn hình ảnh để gợi mở cảnh giới.

Người thật sự vượt khỏi lưới phải là người vượt ngoài mọi phân loại, có đại thọ dụng tự tại. Trên đảnh có con mắt sáng, mới có thể gọi là “cá vàng vọt khỏi lưới”.

Thế nhưng Tuyết Phong lại nói: “Đợi ông ra khỏi lưới rồi, ta sẽ nói.” Câu này vừa như nâng cao đối phương, vừa như hạ thấp uy danh của ông ta. Hai người đối diện nhau như hai vách đá dựng đứng ngàn trượng.

Tam Thánh cũng không chịu lùi. Ông nói:

“Là thiện tri thức của một ngàn năm trăm người mà thoại đầu cũng không biết.”

Câu này như cá kình quẫy sóng, đánh thẳng vào danh tiếng của Tuyết Phong.

Tuyết Phong không tranh luận. Ông chỉ nói:

“Lão tăng trụ trì nhiều việc.”

Câu này nghe như tránh né, nhưng lại rất cứng rắn. Trong cơ phong Thiền, đôi khi gặp mạnh thì mềm, gặp thấp thì cao. Hai bậc tác gia gặp nhau, một bắt một thả, không thể dùng tiêu chuẩn thắng thua để xét.

Nếu người nghe khởi tâm phân biệt ai hơn ai kém thì vẫn còn cách rất xa cơ phong của Tuyết Phong.

Khi xem toàn bộ cuộc đối đáp, ban đầu thì hiểm hóc như vách đá dựng đứng, nhưng cuối cùng cả hai đều “chết”. Chính chỗ ấy mới là chỗ cao diệu.

Tam Thánh vốn từng làm Viện chủ trong hội của Lâm Tế. Trước khi viên tịch, Lâm Tế dặn:

“Sau khi ta đi, đừng để chánh pháp nhãn tạng của ta bị diệt.”

Tam Thánh thưa:

“Đệ tử đâu dám diệt chánh pháp nhãn tạng của Hòa thượng.”

Lâm Tế hỏi:

“Nếu sau này có người hỏi ông thì sao?”

Tam Thánh liền hét một tiếng.

Lâm Tế nói:

“Không ngờ chánh pháp nhãn tạng của ta lại bị diệt nơi con lừa mù này.”

Nghe vậy Tam Thánh liền lễ bái.

Chính vì là chân tử của Lâm Tế nên Tam Thánh mới dám đối đáp mạnh mẽ như vậy. Trong công án này, Tuyết Đậu Trùng Hiển chỉ tụng riêng hình ảnh “cá vàng vọt phủng lưới” để bày ra chỗ thấy của bậc tác gia khi gặp nhau.

Bài tụng cổ

Thiền sư Tuyết Đậu tụng:

Thủng lưới cá vàng
Thôi bảo dính nước
Rung càn động khôn
Mang chấn đuôi quạt.

Ngàn thước cá kình phun sóng to
Một tiếng sấm vang gió mạnh nổi

Gió mạnh nổi
Trên trời nhân gian mấy người biết.

Giải tụng

Hai câu đầu “thủng lưới cá vàng, thôi bảo dính nước” đã nói trọn ý của công án. Khi cá vàng đã vọt thủng lưới thì không còn bị ràng buộc trong nước. Nó tung hoành nơi biển rộng, sóng dậy ngập trời.

Vậy trong mười hai thời, nó lấy gì làm thức ăn? Câu hỏi này chính là chỗ người tu phải tự mình xét lại.

Tuyết Đậu nói rằng việc này tùy nơi mà vận dụng. Con cá vàng khi quẫy đuôi, rung mang, thì “rung càn động khôn”.

Câu “ngàn thước cá kình phun sóng to” là tụng lời của Tam Thánh khi ông nói: “Là thiện tri thức của một ngàn năm trăm người mà thoại đầu cũng không biết.” Lời ấy giống như cá kình phun sóng lớn.

Câu “một tiếng sấm vang gió mạnh nổi” là tụng câu của Tuyết Phong: “Lão tăng trụ trì nhiều việc.” Câu nói đơn giản ấy giống như tiếng sấm làm nổi gió mạnh.

Toàn bộ bài tụng cho thấy cả hai đều là bậc tác gia. Hai câu cuối “gió mạnh nổi, trên trời nhân gian mấy người biết” muốn nói rằng khi gió lớn nổi lên, trên trời dưới đất có mấy ai nhận ra được?