Công án Vân Môn đáp “hoa thược lan” cho câu hỏi về Pháp thân thanh tịnh, hé mở tinh thần Thiền vượt ngoài ngôn cú và suy luận.
Công án Thiền
Một vị Tăng đến hỏi Thiền sư Vân Môn: “Thế nào là Pháp thân thanh tịnh?”
Vân Môn đáp: “Hoa thược lan.”
Vị Tăng lại hỏi tiếp: “Khi đã như thế rồi thì sao?”
Vân Môn đáp: “Sư tử lông vàng.”
Giải thích công án
Muốn hiểu cuộc đối thoại này, trước hết phải thấy được ý của người hỏi và ý của người đáp. Nếu thật sự thấy rõ, thì tuy hai người nói chuyện nhưng dường như không có chiếc lưỡi nào cử động; còn nếu không thấy được thì rất dễ rơi vào suy đoán sai lầm.
Xưa có vị Tăng hỏi Thiền sư Huyền Sa: “Thế nào là Pháp thân thanh tịnh?” Huyền Sa đáp: “Mủ giọt giọt.” Người có con mắt Kim cang hãy thử tự mình phân biệt xem hai câu đáp ấy có ý nghĩa thế nào.
Phong cách của Vân Môn rất đặc biệt. Có lúc Ngài đưa người học đến vách núi cao nghìn trượng, khiến họ hoàn toàn không còn chỗ để suy nghĩ; có lúc lại mở ra một con đường sinh tử cho họ bước vào. Ba tấc lưỡi của Vân Môn sâu kín và khó lường, không thể đem cách hiểu thông thường mà đoán định.
Có người cho rằng câu “hoa thược lan” chỉ là kiểu đáp “tín thái”, tức là thuận theo màu sắc hình tướng mà nói. Nếu hiểu như vậy thì hãy thử nói xem Vân Môn rơi vào chỗ nào? Việc này là chuyện trong thất, chỉ có người trực tiếp tham cứu mới hiểu, không thể đứng bên ngoài mà suy tính.
Thiền sư Bá Trượng từng dạy rằng: “Sum la vạn tượng và tất cả lời nói, rốt cuộc đều phải quay về nơi chính mình, khiến tâm linh vận chuyển tròn đầy.” Ngài cũng nói rằng nếu khởi tâm suy lường thì đã rơi vào câu thứ hai rồi.
Thiền sư Vĩnh Gia lại nói: “Pháp thân ngộ rồi không một vật, bản nguyên tự tánh chính là thiên chân Phật.” Ý của câu nói này là khi thực sự thấy được Pháp thân thì không còn bất cứ khái niệm nào để bám víu.
Vân Môn nhìn thấu vị Tăng kia. Người hỏi không phải kẻ mới học mà là người đã tham cứu lâu ngày trong thất của Ngài, hiểu phần nào cách vận dụng của thầy nên mới tiến thêm một bước hỏi: “Khi thế ấy đi thì sao?” Tức là sau khi nhận ra Pháp thân thanh tịnh thì còn điều gì nữa.
Vân Môn đáp: “Sư tử lông vàng.” Câu này là chấp nhận hay không chấp nhận? Là khen hay chê? Điều ấy không thể dùng suy luận thông thường mà quyết định.
Thiền sư Nham Đầu từng nói: “Nếu luận chiến trong Thiền, mỗi người phải tự xoay chuyển ngay nơi mình.” Ngài cũng dạy rằng có câu sống và câu chết. Nếu hiểu được câu sống thì suốt đời không quên; còn nếu rơi vào câu chết thì chính mình còn chưa tự cứu nổi.
Một lần khác, có vị Tăng hỏi Vân Môn: “Phật pháp có phải như trăng trong nước không?” Vân Môn đáp: “Sóng trong không đường thông.” Vị Tăng lại hỏi: “Hòa thượng từ đâu mà được?” Vân Môn nói: “Hỏi lại thì đâu đến.” Khi vị Tăng tiếp tục hỏi: “Chính lúc ấy thì sao?” Vân Môn đáp: “Đường quan san trùng điệp.”
Qua những câu đối đáp ấy có thể thấy rõ: việc này không nằm trong ngôn ngữ. Tình huống Thiền diễn ra nhanh như đá chọi phát lửa, như tia điện chớp. Nếu nắm bắt không kịp thì dễ tan thân mất mạng ngay nơi đó.
Tuyết Đậu là người hiểu rõ cơ phong này, nên liền tụng lại công án.
Bài tụng cổ
Hoa thược lan
Chớ hoang mang
Khía ở cân chừ chẳng ở bàn
Liền thế ấy, không mối mang
Sư tử lông vàng mọi nhà xem.
Giải tụng
Tuyết Đậu tụng lại công án này giống như người gảy đàn, mỗi tiếng đều làm rung động dây tơ. Bài tụng vừa như lời bình, vừa như sự tiếp nối của công án cổ.
Ngay câu đầu “Hoa thược lan”, Tuyết Đậu lập tức nói “chớ hoang mang”. Bởi vì có rất nhiều người khi nghe Vân Môn nói “hoa thược lan” liền cho rằng đó chỉ là cách đáp theo hình tướng, từ đó nảy sinh đủ loại suy diễn. Vì vậy Tuyết Đậu phải nhắc ngay rằng đừng vội hiểu sai.
Ý của Vân Môn hoàn toàn không nằm ở bản thân bông hoa. Cho nên Tuyết Đậu nói: “Khía ở cân chừ chẳng ở bàn.” Câu này muốn chỉ rõ rằng chỗ then chốt không nằm ở nơi ta nhìn thấy, giống như khi cân vật thì trọng lượng ở cái cân chứ không ở mặt bàn. Trăng cũng vậy, trong nước vốn không có trăng, trăng ở bầu trời xanh. Hoa đặt trên cân thì ý ở cân chứ không ở chỗ bày trên bàn.
Nếu có thể nhận ra “cân” là gì thì mới không phụ lòng của Tuyết Đậu. Cổ nhân trong chỗ này thật sự từ bi, thường nói: “Không ở đây thì ở bên kia.” Nhưng “bên kia” là chỗ nào, mỗi người phải tự mình thấy lấy.
Phần sau của bài tụng nhắm vào câu hỏi thứ hai của vị Tăng: “Khi thế ấy đi thì sao?” Tuyết Đậu nói vị Tăng này “không mối mang”, tức là không còn bám víu vào đầu mối nào. Nhưng điều ấy là sáng tỏ hay mờ tối, là hợp hay không hợp, người học phải tự mình xem xét.
Cuối cùng Tuyết Đậu nói: “Sư tử lông vàng mọi nhà xem.” Hãy thử nói xem, các ông có thật sự thấy con sư tử lông vàng ấy hay không? Nếu chỉ nhìn bằng con mắt thường thì rốt cuộc vẫn là mù mà thôi.
Phật học ứng dụng
Công án này nhắc người học rằng chân lý không nằm trong khái niệm hay định nghĩa. Khi ta hỏi “Pháp thân là gì”, tâm thường mong một câu trả lời mang tính triết lý. Nhưng Vân Môn chỉ nói “hoa thược lan”, tức là đưa người hỏi trở về ngay thực tại trước mắt. Khi còn phân biệt và tìm kiếm, ta vẫn đứng ngoài Pháp thân. Chỉ khi trực tiếp sống với thực tại, không bám vào ý niệm, thì mới thấy được điều mà Thiền tông muốn chỉ.
Trong đời sống, điều này nhắc ta rằng sự tỉnh thức không nằm ở suy luận phức tạp mà ở khả năng thấy rõ và sống trọn vẹn với từng khoảnh khắc đang hiện hữu.
Trung Đạo
Khi tâm không tìm kiếm, hoa trước mắt chính là Pháp thân.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh