Bích Nham Lục Tắc 12 – Ba cân gai của Động Sơn -

> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 12 – Ba cân gai của Động Sơn

Công án Thiền nổi tiếng trong Bích Nham Lục: “Thế nào là Phật? – Ba cân gai.” Lời đáp của Động Sơn phá sạch mọi suy luận và khái niệm về Phật.

Công án Thiền

Một vị Tăng hỏi Thiền sư Động Sơn Thủ Sơ: “Thế nào là Phật?”

Động Sơn đáp: “Ba cân gai.”

Giải thích công án

Công án này từ lâu khiến nhiều người bối rối. Câu đáp “ba cân gai” nghe rất tầm thường, nhạt nhẽo, dường như không có ý vị gì để suy luận. Chính vì thế mà người học thường không biết phải bắt đầu từ đâu để hiểu.

Trong các trường hợp khác, khi được hỏi “Phật là gì”, các Thiền sư xưa thường trả lời theo nhiều cách: có người nói Phật ở trong điện, có người nói Phật có ba mươi hai tướng tốt, có người nói Phật ở trong rừng tre núi trúc xanh tươi. Những câu trả lời ấy tuy khác nhau nhưng vẫn còn có dấu vết của hình tướng hoặc khái niệm.

Động Sơn lại trả lời “ba cân gai”, một câu nói dường như cắt đứt mọi con đường giải thích của người xưa.

Vì thế mà người đời sau sinh ra nhiều cách hiểu sai. Có người cho rằng lúc ấy Động Sơn đang cân gai trong kho nên tiện miệng trả lời như vậy. Có người lại nói rằng Động Sơn cố ý hỏi một đằng đáp một nẻo. Có người còn nói rằng “ba cân gai chính là Phật”. Những cách giải thích ấy đều hoàn toàn không dính dáng đến ý của công án.

Nếu cứ theo lối hiểu đó mà suy luận, thì dù tham học đến lúc Phật Di Lặc ra đời cũng chưa từng thấy được ý thật của câu nói này.

Lý do là vì lời nói chỉ là phương tiện chuyên chở đạo. Người học nếu chỉ chăm chú vào câu chữ mà tìm kiếm ý nghĩa, thì sẽ mãi mắc kẹt trong ngôn ngữ. Người xưa từng nói: “Đạo vốn không lời. Nhờ lời mà hiển bày đạo. Khi đã thấy đạo thì phải quên lời.”

Cho nên nếu muốn hiểu được câu “ba cân gai”, trước hết phải buông hết mọi so đo phân biệt phải trái được mất. Khi mọi ý niệm đều dừng lại, thì ý chỉ của câu nói ấy mới có thể tự nhiên hiển lộ.

Câu trả lời của Động Sơn giống như con đường lớn ở Trường An: giở chân lên hay đặt chân xuống đều đúng chỗ. Nó cũng giống loại câu đáp như “bánh hồ” của Vân Môn Văn Yển – nghe tưởng như bình thường nhưng lại khiến người học không biết bám vào đâu.

Ngũ Tổ tiên sư từng tụng rằng:

“Kẻ hèn gánh bảng bán
Đo lường ba cân gai
Trăm ngàn năm mắc kẹt
Không chỗ để thân an.”

Ý của bài tụng là phải đánh tan tất cả những tình chấp và suy luận. Khi mọi ý niệm đều bị nghiền nát, thì tự nhiên có thể hiểu được chỗ dụng tâm của Động Sơn.

Bài tụng cổ

Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng:

“Mặt trời chóng
Mặt trăng gấp
Khéo ứng đâu từng có khinh xúc
Triển sự đầu cơ thấy Động Sơn
Què trạnh rùa mù vào hang trống.

Hoa nhóm nhóm, gấm nhóm nhóm
Tre đất Nam chừ cây đất Bắc
Nhân nhớ Trường Khánh Lục đại phu
Khéo nói nên cười chẳng nên khóc.
Chao!”

Giải tụng

Ngay đầu bài tụng, Tuyết Đậu nói “mặt trời chóng, mặt trăng gấp”. Ý muốn chỉ rằng sự vận hành của vũ trụ vốn tự nhiên như vậy: mặt trời mọc rồi lặn, mặt trăng tròn rồi khuyết, ngày ngày tiếp nối không dừng. Điều ấy cũng giống như câu “ba cân gai” của Động Sơn, vốn bình thường nhưng lại trọn vẹn đầy đủ.

Có người hiểu sai, cho rằng mặt trời tượng trưng cho con mắt trái, mặt trăng tượng trưng cho con mắt phải, rồi cho rằng chân lý nằm ở trong đó. Những lối giải thích như vậy hoàn toàn không liên quan gì đến ý chỉ của công án, thậm chí còn làm mất đi tinh thần Thiền của Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma.

Tuyết Đậu chỉ nhẹ nhàng gõ cửa, để người học thấy một chút manh mối rồi nói: “Khéo ứng đâu từng có khinh xúc.” Nghĩa là khi vị Tăng hỏi, Động Sơn không hề xem thường mà đáp lại đúng theo căn cơ. Giống như chuông gặp dùi thì phát tiếng, hang gặp âm thanh thì vang dội. Lớn nhỏ tùy duyên mà ứng hiện.

Động Sơn từng đến tham học với Vân Môn Văn Yển. Vân Môn hỏi Sư từ đâu đến, ở đâu an cư và khi nào rời chỗ cũ. Sau đó nói: “Tha cho ông ba gậy, hãy đến tham thiền.”

Động Sơn không hiểu, chiều hôm ấy lại vào thất hỏi lỗi ở đâu. Vân Môn quở: “Cái túi cơm! Giang Tây Hồ Nam chỉ như thế thôi.”

Ngay câu nói ấy khiến Động Sơn đại ngộ. Sư thưa rằng sau này sẽ dựng một am ở nơi không có bóng người, không chứa gạo, không trồng rau, chỉ tiếp đãi người qua lại để giúp họ tháo bỏ mọi trói buộc của thân tâm.

Sau khi ngộ đạo, Động Sơn xuất thế giáo hóa. Câu “ba cân gai” chính là một trong những lời ứng cơ của Sư.

Tuy nhiên, người đời sau lại thường hiểu câu này theo nghĩa tượng trưng hoặc tìm cách giải thích bằng lý luận. Tuyết Đậu cho rằng nếu cứ dùng trí phân biệt như vậy thì giống như “người què, rùa mù đi vào hang trống”, mãi mãi không tìm được đường ra.

Trong bài tụng còn nhắc đến câu nói của Thiền sư Trí Môn: “Hoa nhóm nhóm, gấm nhóm nhóm; tre đất Nam chừ cây đất Bắc.” Những lời này cũng nhằm phá bỏ mọi lối hiểu cứng nhắc của người học.

Cuối bài tụng, Tuyết Đậu nhắc đến Trường Khánh Lục đại phu. Khi nghe tin Thiền sư viên tịch, ông cười lớn thay vì khóc. Người trong chùa hỏi tại sao không khóc, ông nói: “Nếu nói được thì hãy khóc.” Nhưng không ai nói được. Sau này Trường Khánh nhận xét rằng lẽ ra nên cười chứ không nên khóc.

Tuyết Đậu mượn câu chuyện ấy để nhắc rằng nếu người học còn dùng tình cảm và lý trí để giải thích công án, thì chỉ đáng cười chứ không đáng khóc.

Phật học ứng dụng

Công án “ba cân gai” nhắc người tu buông bỏ thói quen tìm kiếm chân lý trong khái niệm.

Trong đời sống thường ngày, con người luôn muốn định nghĩa mọi thứ: Phật là gì, đạo là gì, chân lý là gì. Nhưng chính sự định nghĩa ấy lại tạo ra khoảng cách giữa người và thực tại.

Thiền chỉ thẳng vào kinh nghiệm sống động ngay trước mắt. Khi tâm không còn bám vào ý niệm, thì mọi sự vật bình thường – một nhành cây, một hòn đá, hay “ba cân gai” – đều có thể hiển lộ chân lý.

Tu tập không phải là tìm một ý nghĩa bí mật ở đâu xa, mà là trở về với sự thấy biết trực tiếp trong từng khoảnh khắc.