Công án Bích Nham Lục Tắc 5 kể lời dạy của Thiền sư Tuyết Phong: “Cả quả đất lớn bằng hạt lúa hạt gạo”. Một câu nói phá vỡ mọi suy luận và chỉ thẳng bản tâm trong Thiền tông.
Công án Thiền
Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn dạy chúng rằng: “Cả quả đất nắm lại lớn bằng hạt lúa hạt gạo, ném đến trước mặt. Nếu các ông còn chưa hiểu thì chỉ là thùng sơn. Hãy đánh trống, triệu tập đại chúng đến xem.”
Giải thích
Lời nói này của Tuyết Phong Nghĩa Tồn thoạt nghe tưởng như nghịch lý, vì làm sao cả quả đất lại có thể nhỏ như một hạt gạo. Tuy nhiên trong Thiền tông, đây không phải là một mệnh đề triết học để suy luận mà là một phương tiện trực tiếp phá vỡ mọi khái niệm của người nghe. Khi nói “cả quả đất nắm lại lớn bằng hạt lúa hạt gạo”, Tuyết Phong muốn cắt đứt thói quen phân biệt lớn nhỏ, trong ngoài, chủ thể và đối tượng. Khi mọi phân biệt của tâm dừng lại thì toàn thể thế giới cũng không còn là một thực thể đối lập với con người, mà chỉ là một thực tại duy nhất hiện tiền.
Con đường tu học của Tuyết Phong vốn rất gian nan. Ông từng ba lần lên núi Đầu Tử và chín lần đến tham học với Động Sơn Lương Giới. Trong thời gian ấy ông chỉ làm những việc rất bình thường trong chùa, như đảm nhiệm chức trưởng trai phạn lo việc bếp núc cho đại chúng. Một hôm, Động Sơn hỏi ông đang làm gì, Tuyết Phong đáp rằng mình đang đãi gạo. Động Sơn liền hỏi ông đang đãi gạo bỏ cát hay đãi cát bỏ gạo. Tuyết Phong trả lời rằng cát và gạo đều bỏ. Động Sơn liền hỏi tiếp nếu bỏ hết cả cát lẫn gạo thì đại chúng lấy gì ăn. Ngay lúc đó Tuyết Phong chỉ úp chậu lại. Câu trả lời này tuy chưa phải là chỗ rốt ráo, nhưng đã cho thấy ông bắt đầu bước vào cửa Thiền.
Sau đó ông đến tham học với Đức Sơn Tuyên Giám. Khi vừa hỏi về tông thừa của Thiền, ông liền bị Đức Sơn đánh một gậy. Chính cú đánh này khiến ông bắt đầu tỉnh ngộ. Tuy nhiên sự tỉnh ngộ ấy chưa hoàn toàn viên mãn. Về sau khi gặp Nham Đầu Toàn Hoát và được chỉ dạy thêm, ông mới thật sự đại ngộ. Từ đó về sau, lời dạy của Tuyết Phong luôn mang phong cách mạnh mẽ, trực tiếp và không cho người nghe chỗ suy nghĩ.
Câu nói “cả quả đất nắm lại lớn bằng hạt lúa hạt gạo” vì vậy không phải là một hình ảnh văn chương. Đó là một cú đánh thẳng vào tâm thức người học đạo. Nếu người nghe còn tìm cách suy luận, giải thích hay dựng lập một ý nghĩa triết học nào đó, thì lập tức đã rơi xa khỏi ý chỉ của công án. Chính vì vậy Tuyết Phong mới nói rằng nếu còn không hiểu thì chỉ là “thùng sơn”, tức là tâm thức đã bị sơn kín, không còn khả năng thấy trực tiếp thực tại.
Sau đó ông bảo đánh trống để triệu tập đại chúng đến xem. Lời nói này không phải là một hành động nghi lễ bình thường mà là một cách nhấn mạnh rằng chân lý đang hiển lộ ngay trước mắt. Mọi người đều có thể thấy, nhưng lại thường không nhận ra vì bị che phủ bởi thói quen suy nghĩ và phân biệt.
Bài tụng
Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển tụng rằng:
Ngưu đầu một
Mã đầu hồi
Tào Khê cảnh lý tuyệt trần ai
Đả cổ khán lai quân bất kiến
Bách hoa xuân chí vị thùy khai
Dịch nghĩa
Đầu trâu mất, đầu ngựa về.
Trong gương Tào Khê không một hạt bụi.
Đánh trống gọi xem anh vẫn chẳng thấy.
Xuân đến trăm hoa nở vì ai?
Giải tụng
Trong bài tụng này, Tuyết Đậu Trùng Hiển không giải thích công án bằng lý luận mà chỉ dùng những hình ảnh mạnh để chỉ thẳng vào chỗ sống động của nó. Khi ông nói “đầu trâu mất, đầu ngựa về”, ý muốn nói rằng mọi phân biệt thông thường của con người đều tan biến. Những nhãn hiệu mà con người đặt ra cho thế giới như trâu, ngựa, đúng, sai hay lớn, nhỏ đều không còn chỗ đứng khi bản tâm được thấy rõ.
Câu “trong vắt Tào Khê gương chẳng nhơ” nhắc đến nơi tu hành của Lục Tổ Huệ Năng. Hình ảnh chiếc gương trong vắt ở đây không nhằm khuyên người ta giữ tâm tĩnh lặng như một trạng thái cố định, mà chỉ để nói rằng bản tâm vốn trong sáng từ đầu, không bị nhiễm ô bởi bụi trần. Tuy nhiên nếu người học đạo cố chấp vào ý niệm “tâm như gương sáng” thì lại rơi vào một khái niệm khác và vẫn chưa thấy được điều mà cổ nhân muốn chỉ.
Hai câu cuối của bài tụng đặc biệt sâu sắc. Tuyết Đậu nói rằng trống đã đánh lên để gọi mọi người đến xem, nhưng người nghe vẫn không thấy. Điều này cho thấy chân lý không phải là thứ bị che giấu, mà trái lại nó luôn hiển lộ trước mắt. Chỉ vì tâm con người bị che phủ bởi thói quen suy nghĩ nên không nhận ra.
Câu cuối cùng hỏi rằng khi mùa xuân đến, trăm hoa trong núi sâu khe vắng vẫn nở rộ dù không có ai thưởng ngoạn, vậy chúng nở vì ai. Câu hỏi này không cần câu trả lời. Nó chỉ nhằm chỉ ra rằng đạo cũng tự nhiên như hoa nở. Nó không cần sự chứng nhận của ai, cũng không cần được phô bày. Khi nhân duyên đầy đủ thì nó tự hiển lộ, giống như hoa nở khi xuân về.
Trung Đạo
Khi tâm còn tìm kiếm chân lý ở nơi khác thì cả thế giới vẫn là một điều rộng lớn không thể nắm bắt. Nhưng khi thấy được bản tâm, toàn thể trời đất cũng chỉ là một hạt lúa hạt gạo hiện bày ngay trước mắt.
Bích Nham Lục – 100 công án Thiền
Vô Môn Quan – 48 công án Thiền
Tùng Dung Lục – 100 công án Thiền
Kinh điển Phật giáo – những câu truyện truyền qua 2.600 năm
Phật học căn bản – hệ thống hóa giáo lý cho người bận rộn
Podcast & sách – giải quyết các vấn đề hiện đại trên nền tảng Phật học
Mệnh lý phương Đông – Phong Thủy & dự trắc đoán mệnh