> Học thuật > Bích Nham Lục > Bích Nham Lục Tắc 3 – Mã Tổ nói “Mặt trời Phật, mặt trăng Phật”

Công án Thiền trong Bích Nham Lục kể khi Mã Tổ bệnh, Viện chủ hỏi thăm và nhận câu đáp “Mặt trời Phật, mặt trăng Phật” – một lời chỉ thẳng đạo lý vượt ngoài sinh tử.

Công án Thiền

Mã Tổ khi lâm bệnh, Viện chủ đến thăm và hỏi: “Gần đây thân thể Hòa thượng thế nào?”

Mã Tổ đáp: “Mặt trời Phật, mặt trăng Phật.”

Giải thích công án

Khi Mã Tổ lâm bệnh, Viện chủ đến hỏi thăm sức khỏe. Câu hỏi rất bình thường, nhưng câu đáp của Mã Tổ lại khiến người nghe khó nắm bắt: “Mặt trời Phật, mặt trăng Phật.”

Các bậc Tổ sư gặp nhau, nếu không dùng việc bổn phận để thấy nhau thì làm sao ánh sáng của đạo có thể lưu truyền. Công án này nếu nhận ra được chỗ rơi thì như một mình bước đi trong khoảng không rộng lớn; nếu không nhận ra thì dù nhìn cây khô trước núi cũng vẫn lầm đường.

Nếu là bậc tông sư thực sự, đến chỗ này phải có thủ đoạn cướp trâu của người cày, đoạt cơm của người đói, mới thấy được dụng ý vì người của Mã Tổ. Thế nhưng nhiều người lại nói rằng Mã Tổ chỉ đang trả lời Viện chủ, như vậy thật nực cười, hoàn toàn không dính dáng.

Trong chúng hiện nay có người hiểu lầm, trợn mắt giải thích rằng mắt trái là mặt trời, mắt phải là mặt trăng. Lối giải thích ấy chẳng có liên hệ gì, đến mộng cũng chưa thấy được ý của cổ nhân, chỉ làm sai lầm việc của người xưa.

Vậy khi Mã Tổ nói “mặt trời Phật, mặt trăng Phật”, ý ở chỗ nào? Có người cho rằng đó chỉ như đưa cho một chén thuốc đau bụng, nhưng lời giải thích ấy cũng chẳng có ý nghĩa gì.

Đến chỗ này làm sao mới được bình ổn? Bởi vậy mới nói: con đường hướng thượng thì ngàn Thánh cũng không truyền, người học nếu chỉ chạy theo hình tướng thì giống như khỉ bắt bóng.

Chỉ một câu “mặt trời Phật, mặt trăng Phật” thôi mà đã rất khó thấy. Tuyết Đậu khi đến công án này cũng thấy khó tụng, nhưng vì đã thấy thấu nên đem hết công phu bình sinh mà nói ra.

Bài tụng cổ

Mặt trời Phật, mặt trăng Phật,
Ngũ Đế Tam Hoàng là vật gì?

Hai mươi năm qua từng cay đắng,
Vì anh nhiều phen xuống hang rồng.

Cúi mình, xin nói:
Thiền tăng mắt sáng chớ xem thường.

Giải tụng

Bài tụng này của Tuyết Đậu từng bị vua Tống Thần Tông cho là có ý châm biếm quốc gia nên không cho đưa vào Tạng kinh. Tuy nhiên ý của Tuyết Đậu không phải ở chỗ ấy.

Trước hết Tuyết Đậu nhắc lại câu “mặt trời Phật, mặt trăng Phật”, rồi nói: “Ngũ Đế Tam Hoàng là vật gì?” Ý muốn nói rằng những bậc đế vương hiển hách trong lịch sử cũng chỉ là chuyện thế gian, không liên hệ gì đến chỗ thấy của người học đạo.

Sau đó Tuyết Đậu nói: “Hai mươi năm lại từng cay đắng, vì anh bao phen xuống hang rồng.” Đây là nói về công phu tham cứu suốt nhiều năm. Giống như người vào hang rồng tìm châu, phải trải qua nguy hiểm và gian khổ mới có thể lấy được.

Tuyết Đậu dùng hình ảnh ấy để nói rằng mình đã dốc hết công phu để tham thấu câu “mặt trời Phật, mặt trăng Phật”. Nhưng rốt cuộc tất cả cũng chỉ nhằm chỉ ra rằng: “Ngũ Đế Tam Hoàng là vật gì?”

Nhiều người không hiểu ý này, chỉ cho rằng Tuyết Đậu đang châm biếm quốc gia, đó chỉ là tình kiến.

Sau cùng Tuyết Đậu nói: “Thiền tăng mắt sáng chớ xem thường.” Ý nhắc rằng công án này tuy chỉ một câu ngắn gọn, nhưng chỗ dụng tâm của cổ nhân rất sâu. Dù là người có con mắt sáng cũng không nên xem nhẹ.

Phật học ứng dụng

Câu trả lời của Mã Tổ cho thấy một thái độ hoàn toàn tự tại trước sinh tử. Khi được hỏi về bệnh tật của thân thể, Ngài không nói đến khỏe hay yếu, mà chỉ nói “mặt trời Phật, mặt trăng Phật”.

Mặt trời mọc rồi lặn, mặt trăng tròn rồi khuyết. Sinh và diệt vốn là nhịp vận hành tự nhiên của vũ trụ. Khi tâm không còn chấp vào sinh tử, mọi biến đổi của thân thể cũng trở nên nhẹ nhàng.

Trong đời sống, con người thường lo lắng quá nhiều về sự thay đổi và mất mát. Công án này nhắc rằng khi thấy rõ bản chất vô thường của mọi sự, tâm có thể an nhiên trước mọi thăng trầm.